Chỉ thị 09/CT-TTg năm 2016 được Thủ tướng Chính phủ ban hành trong bối cảnh tình hình thiên tai, hạn hán và xâm nhập mặn tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long diễn biến hết sức phức tạp, nghiêm trọng nhất trong nhiều thập kỷ. Văn bản này tập trung đề ra các giải pháp cấp bách nhằm huy động toàn bộ hệ thống chính trị và người dân chủ động ứng phó, giảm thiểu tối đa thiệt hại đối với sản xuất nông nghiệp và bảo đảm đời sống sinh hoạt của nhân dân.

Theo nội dung Chỉ thị, do ảnh hưởng của hiện tượng El Nino mạnh và kéo dài, nguồn nước từ thượng nguồn sông Mê Kông bị suy giảm nghiêm trọng, mực nước thấp nhất trong lịch sử quan trắc. Điều này dẫn đến tình trạng xâm nhập mặn xuất hiện sớm hơn, lấn sâu vào đất liền với nồng độ mặn rất cao, gây ảnh hưởng nặng nề đến sản xuất nông nghiệp, thủy sản và làm thiếu nước sinh hoạt nghiêm trọng tại nhiều tỉnh, thành phố trong vùng.

Thủ tướng Chính phủ yêu cầu Chủ tịch Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương khu vực Đồng bằng sông Cửu Long và các tỉnh bị ảnh hưởng tập trung chỉ đạo thực hiện các biện pháp sau:

• Ưu tiên nguồn nước cho sinh hoạt và dịch vụ thiết yếu: Các địa phương phải chủ động rà soát, cân đối nguồn nước để ưu tiên cung cấp nước ngọt cho sinh hoạt của người dân, các bệnh viện, trường học và đàn gia súc. Tuyệt đối không để người dân bị thiếu nước sinh hoạt hoặc phải sử dụng nước không hợp vệ sinh.
• Vận hành hiệu quả hệ thống công trình thủy lợi: Tổ chức quan trắc chặt chẽ độ mặn tại các cửa lấy nước để vận hành đóng, mở cống hợp lý. Tranh thủ lấy nước ngọt vào hệ thống kênh mương, hồ chứa khi độ mặn cho phép để trữ nước phục vụ sản xuất và sinh hoạt.
• Thực hiện các biện pháp công trình tạm thời: Khẩn trương đắp đập tạm ngăn mặn, đào ao trữ nước ngọt, nạo vét kênh mương, lắp đặt các trạm bơm dã chiến để tận dụng tối đa nguồn nước ngọt từ các sông, rạch.
• Điều chỉnh cơ cấu cây trồng và mùa vụ: Hướng dẫn người dân chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi phù hợp với điều kiện nguồn nước. Khuyến cáo không gieo cấy lúa ở những vùng không bảo đảm nguồn nước ngọt suốt vụ; chủ động chuyển sang các loại cây trồng cạn chịu hạn hoặc nuôi trồng thủy sản nước lợ, mặn.
• Hỗ trợ kịp thời cho người dân bị thiệt hại: Thực hiện rà soát, thống kê chính xác diện tích sản xuất bị thiệt hại và số hộ dân thiếu nước sinh hoạt để kịp thời hỗ trợ kinh phí, con giống, vật tư nông nghiệp theo đúng quy định của pháp luật, giúp người dân sớm ổn định đời sống và khôi phục sản xuất.

Để bảo đảm tính đồng bộ và hiệu quả trong công tác ứng phó, Chỉ thị phân công nhiệm vụ cụ thể cho từng Bộ, ngành liên quan:

• Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn: Chủ trì, phối hợp với các địa phương chỉ đạo cụ thể về lịch thời vụ, cơ cấu giống cây trồng, vật nuôi; hướng dẫn kỹ thuật canh tác trong điều kiện hạn, mặn. Đồng thời, rà soát quy hoạch thủy lợi, đẩy nhanh tiến độ thi công các công trình ngăn mặn, giữ ngọt trọng điểm và tổng hợp nhu cầu hỗ trợ kinh phí của các địa phương để trình Thủ tướng Chính phủ xem xét, quyết định.
• Bộ Tài nguyên và Môi trường: Tăng cường công tác dự báo khí tượng thủy văn, cảnh báo sớm tình hình hạn hán, xâm nhập mặn và dòng chảy từ thượng nguồn sông Mê Kông. Phối hợp với các cơ quan ngoại giao thúc đẩy hợp tác quốc tế, đề nghị các quốc gia thượng nguồn chia sẻ thông tin và tăng cường xả nước từ các hồ chứa thủy điện để hỗ trợ hạ du.
• Bộ Công Thương: Chỉ đạo Tập đoàn Điện lực Việt Nam bảo đảm cung cấp đủ điện cho các trạm bơm hoạt động liên tục phục vụ chống hạn, mặn. Phối hợp điều tiết nguồn nước từ các hồ chứa thủy điện lớn ở thượng nguồn để bổ sung nước cho hạ du khi cần thiết.
• Bộ Y tế và Bộ Xây dựng: Chỉ đạo công tác bảo đảm vệ sinh môi trường, phòng chống dịch bệnh phát sinh do thiếu nước sạch; hướng dẫn các giải pháp xử lý nước sinh hoạt khẩn cấp cho người dân vùng bị ảnh hưởng.
• Bộ Tài chính và Bộ Kế hoạch và Đầu tư: Chủ trì, phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn kịp thời tham mưu cho Thủ tướng Chính phủ bố trí kinh phí từ nguồn dự phòng ngân sách trung ương để hỗ trợ các địa phương khắc phục hậu quả hạn hán, xâm nhập mặn.

Bên cạnh các biện pháp ứng phó khẩn cấp trước mắt, Chỉ thị 09/CT-TTg cũng định hướng các giải pháp mang tính chiến lược, lâu dài nhằm chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu và nước biển dâng:

• Cập nhật và điều chỉnh quy hoạch phát triển: Rà soát, cập nhật quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội của toàn vùng Đồng bằng sông Cửu Long, quy hoạch ngành, lĩnh vực theo hướng chủ động sống chung với lũ, hạn, mặn và tôn trọng quy luật tự nhiên.
• Đầu tư hạ tầng đa mục tiêu: Tập trung nguồn lực đầu tư xây dựng các công trình thủy lợi lớn, hệ thống kiểm soát nguồn nước, các hồ chứa nước ngọt quy mô lớn và hệ thống cấp nước sạch liên vùng.
• Tăng cường hợp tác quốc tế: Đẩy mạnh các hoạt động hợp tác trong khuôn khổ Ủy hội sông Mê Kông quốc tế nhằm bảo đảm việc khai thác, sử dụng bền vững và công bằng nguồn nước sông Mê Kông giữa các quốc gia trong lưu vực.