Công ước Viên về quan hệ ngoại giao được ký kết ngày 18 tháng 04 năm 1961 tại Viên (Áo) dưới sự bảo trợ của Liên hợp quốc, là một trong những văn kiện pháp lý quốc tế quan trọng nhất đặt nền móng cho quan hệ ngoại giao hiện đại giữa các quốc gia độc lập. Công ước thiết lập các nguyên tắc, quy phạm pháp lý điều chỉnh việc thiết lập, duy trì và chấm dứt quan hệ ngoại giao, đồng thời quy định cụ thể về quyền ưu đãi, miễn trừ dành cho các cơ quan đại diện ngoại giao và thành viên của các cơ quan này nhằm bảo đảm họ thực hiện hiệu quả các chức năng đại diện cho quốc gia mình.

Phạm vi và đối tượng áp dụng: Công ước áp dụng đối với tất cả các quốc gia thành viên của Liên hợp quốc, các tổ chức chuyên môn, các nước tham gia Quy chế của Tòa án Quốc tế hoặc các quốc gia được Đại hội đồng Liên hợp quốc mời tham gia. Đối tượng điều chỉnh trực tiếp bao gồm các cơ quan đại diện ngoại giao thường trú, người đứng đầu cơ quan đại diện, các cán bộ ngoại giao, nhân viên hành chính và kỹ thuật, nhân viên phục vụ, người phục vụ riêng và các thành viên gia đình cùng sống chung với họ.

Nội dung cốt lõi của Công ước Viên năm 1961 về quan hệ ngoại giao:

- Hệ thống định nghĩa pháp lý (Điều 1)

Công ước đưa ra các định nghĩa chuẩn hóa quốc tế để thống nhất cách hiểu và áp dụng:

• Người đứng đầu cơ quan đại diện: Là người được Nước cử đi giao nhiệm vụ hoạt động với tư cách đứng đầu cơ quan đại diện ngoại giao.
• Các thành viên của cơ quan đại diện: Bao gồm người đứng đầu và toàn bộ cán bộ nhân viên của cơ quan đại diện.
• Các cán bộ nhân viên của cơ quan đại diện: Được chia thành ba nhóm gồm cán bộ ngoại giao (người có hàm ngoại giao), nhân viên hành chính và kỹ thuật (thực hiện công việc hành chính, kỹ thuật), và nhân viên phục vụ (thực hiện công việc phục vụ nội bộ).
• Viên chức ngoại giao: Là người đứng đầu cơ quan đại diện hoặc cán bộ ngoại giao của cơ quan đại diện.
• Người phục vụ riêng: Người phục vụ cá nhân cho thành viên cơ quan đại diện và không phải là nhân viên của Nước cử đi.
• Trụ sở của cơ quan đại diện: Toàn bộ tòa nhà, bộ phận tòa nhà và đất đai phụ thuộc được dùng vào mục đích của cơ quan đại diện, bao gồm cả nhà ở của người đứng đầu cơ quan đại diện, không phân biệt chủ sở hữu là ai.

- Thiết lập quan hệ và chức năng ngoại giao (Điều 2 - Điều 3)

• Nguyên tắc thiết lập: Việc thiết lập quan hệ ngoại giao và lập cơ quan đại diện ngoại giao thường trú được tiến hành dựa trên sự thỏa thuận tự nguyện giữa các quốc gia.
• Chức năng của cơ quan đại diện ngoại giao: Bao gồm đại diện cho Nước cử đi; bảo vệ quyền lợi của Nước cử đi và công dân nước mình trong phạm vi luật pháp quốc tế cho phép; đàm phán với Chính phủ Nước tiếp nhận; tìm hiểu bằng mọi cách hợp pháp các điều kiện, sự kiện tại Nước tiếp nhận và báo cáo về nước; thúc đẩy quan hệ hữu nghị, phát triển kinh tế, văn hóa và khoa học. Công ước cũng khẳng định không ngăn cản cơ quan đại diện ngoại giao thực hiện các chức năng lãnh sự.

- Bổ nhiệm, chấp thuận và quản lý nhân sự (Điều 4 - Điều 12)

• Sự chấp thuận (Agrément): Nước cử đi phải bảo đảm người định bổ nhiệm làm người đứng đầu cơ quan đại diện đã được Nước tiếp nhận chấp thuận. Nước tiếp nhận không bắt buộc phải giải thích lý do từ chối chấp thuận.
• Kiêm nhiệm và đại diện: Nước cử đi có thể bổ nhiệm một người làm người đứng đầu cơ quan đại diện tại nhiều nước, hoặc cử cán bộ ngoại giao kiêm nhiệm, trừ khi có nước phản đối rõ ràng. Hai hay nhiều nước cũng có thể bổ nhiệm cùng một người làm người đứng đầu cơ quan đại diện tại một nước khác nếu nước đó không phản đối.
• Tự do bổ nhiệm và quốc tịch: Nước cử đi được tự do cử các thành viên cơ quan đại diện, riêng tùy viên quân sự, hải quân hoặc không quân có thể phải thông báo trước để Nước tiếp nhận chấp nhận. Về nguyên tắc, cán bộ ngoại giao phải là công dân Nước cử đi; không được là công dân Nước tiếp nhận hoặc nước thứ ba trừ khi có sự đồng ý của Nước tiếp nhận (quyền đồng ý này có thể bị hủy bỏ bất kỳ lúc nào).
• Persona non grata (Người không được hoan nghênh): Nước tiếp nhận có quyền tuyên bố người đứng đầu hoặc bất kỳ cán bộ ngoại giao nào là "persona non grata", hoặc bất kỳ thành viên nào khác là không thể chấp nhận được vào bất cứ lúc nào mà không cần nêu lý do. Nước cử đi phải gọi người đó về hoặc chấm dứt chức vụ của họ; nếu không thực hiện trong thời hạn hợp lý, Nước tiếp nhận có quyền từ chối thừa nhận người đó là thành viên cơ quan đại diện.
• Nghĩa vụ thông báo và giới hạn định biên: Nước cử đi phải thông báo cho Bộ Ngoại giao Nước tiếp nhận về việc bổ nhiệm, đến, đi, thay đổi nhân sự, gia đình và người phục vụ riêng. Khi không có thỏa thuận cụ thể, Nước tiếp nhận có thể yêu cầu giữ số lượng nhân viên cơ quan đại diện trong giới hạn hợp lý và bình thường. Nước cử đi không được lập văn phòng tại các địa phương khác ngoài nơi cơ quan đại diện đóng nếu không được chấp thuận trước.

- Cấp bậc, ngôi thứ và thủ tục nhậm chức (Điều 13 - Điều 19)

• Thời điểm nhậm chức: Người đứng đầu cơ quan đại diện được coi là nhậm chức từ khi trình thư ủy nhiệm hoặc trao bản sao y thư ủy nhiệm cho Bộ Ngoại giao Nước tiếp nhận.
• Phân cấp người đứng đầu: Chia làm ba cấp gồm: Cấp Đại sứ hoặc Đại sứ của Giáo hoàng (bổ nhiệm bên cạnh Nguyên thủ quốc gia); Cấp Công sứ hoặc Công sứ của Giáo hoàng (bổ nhiệm bên cạnh Nguyên thủ quốc gia); Cấp Đại biện (bổ nhiệm bên cạnh Bộ trưởng Ngoại giao). Không có sự phân biệt nào giữa các cấp bậc ngoại trừ về ngôi thứ và nghi thức.
• Ngôi thứ và trình tự: Ngôi thứ giữa những người đứng đầu cơ quan đại diện trong từng cấp được xác định theo ngày và giờ nhậm chức. Trình tự ngôi thứ của các cán bộ ngoại giao khác do người đứng đầu cơ quan đại diện thông báo cho Bộ Ngoại giao Nước tiếp nhận.
• Đại biện lâm thời: Khi vị trí người đứng đầu bị khuyết hoặc họ không thể thực hiện chức năng, một đại biện lâm thời sẽ tạm thời điều hành và phải được thông báo danh tính cho Nước tiếp nhận.

- Quyền ưu đãi và miễn trừ đối với cơ quan đại diện (Điều 20 - Điều 28)

• Biểu tượng quốc gia: Quyền treo quốc kỳ và quốc huy của Nước cử đi trên trụ sở cơ quan đại diện, nhà ở và phương tiện đi lại của người đứng đầu cơ quan đại diện.
• Hỗ trợ về trụ sở: Nước tiếp nhận có nghĩa vụ tạo điều kiện thuận lợi hoặc giúp đỡ Nước cử đi có được trụ sở và chỗ ở thích hợp cho các thành viên cơ quan đại diện.
• Quyền bất khả xâm phạm về trụ sở: Trụ sở của cơ quan đại diện là bất khả xâm phạm. Nhà chức trách Nước tiếp nhận không được vào nếu không có sự đồng ý của người đứng đầu cơ quan đại diện. Nước tiếp nhận có nghĩa vụ đặc biệt bảo vệ trụ sở chống lại mọi sự xâm nhập, hư hại, phá rối hoặc tổn hại phẩm cách. Trụ sở, đồ đạc, tài sản và phương tiện đi lại không thể bị lục soát, trưng dụng, tịch thu hoặc cưỡng chế thi hành án.
• Miễn thuế và lệ phí: Nước cử đi và người đứng đầu cơ quan đại diện được miễn mọi thứ thuế và lệ phí nhà nước, khu vực hoặc thành phố đối với trụ sở (dù sở hữu hay thuê), trừ các khoản thu về dịch vụ cụ thể. Các khoản tiền do cơ quan đại diện thu trong quá trình thực hiện công việc cũng được miễn thuế.
• Bất khả xâm phạm hồ sơ và tài liệu: Hồ sơ, tài liệu của cơ quan đại diện là bất khả xâm phạm vào bất cứ lúc nào và ở bất kỳ nơi đâu.
• Tự do đi lại và thông tin liên lạc: Bảo đảm tự do đi lại cho các thành viên cơ quan đại diện (trừ khu vực cấm vì lý do an ninh quốc gia). Bảo vệ quyền tự do thông tin liên lạc vì việc công bằng mọi phương tiện thích hợp (giao thông viên, mật mã, số hiệu); việc đặt đài phát vô tuyến phải được Nước tiếp nhận đồng ý.
• Thư tín và túi ngoại giao: Thư tín chính thức là bất khả xâm phạm. Túi ngoại giao không được mở hoặc giữ lại, phải có dấu hiệu bên ngoài rõ ràng và chỉ chứa tài liệu ngoại giao hoặc đồ dùng việc công. Giao thông viên ngoại giao được bảo hộ thân thể, không bị bắt, giam giữ. Túi ngoại giao có thể được giao cho chỉ huy máy bay dân dụng nhưng người này không được coi là giao thông viên.

- Quyền ưu đãi và miễn trừ cá nhân (Điều 29 - Điều 39)

• Bất khả xâm phạm thân thể và nơi ở: Thân thể của viên chức ngoại giao là bất khả xâm phạm; họ không thể bị bắt hoặc giam giữ dưới bất kỳ hình thức nào. Nhà riêng, tài liệu, thư tín và tài sản của viên chức ngoại giao cũng được hưởng quyền bất khả xâm phạm và bảo vệ như trụ sở cơ quan đại diện.
• Miễn trừ xét xử: Viên chức ngoại giao được miễn trừ tuyệt đối về hình sự tại Nước tiếp nhận. Họ cũng được miễn trừ về dân sự và hành chính, trừ ba trường hợp: vụ kiện liên quan đến bất động sản tư nhân trên lãnh thổ Nước tiếp nhận (trừ khi sở hữu thay mặt Nước cử đi); vụ kiện thừa kế với tư cách cá nhân; vụ kiện liên quan đến hoạt động nghề nghiệp hoặc thương mại ngoài chức năng chính thức. Viên chức ngoại giao không bắt buộc phải ra làm chứng và không bị áp dụng biện pháp cưỡng chế thi hành án (trừ các trường hợp ngoại lệ nêu trên và không vi phạm thân thể, nhà ở).
• Từ bỏ quyền miễn trừ: Nước cử đi có thể từ bỏ quyền miễn trừ xét xử của viên chức ngoại giao và những người được hưởng quyền theo Điều 37. Việc từ bỏ phải luôn rõ ràng. Nếu người được miễn trừ tự khởi kiện, họ không được viện dẫn quyền miễn trừ đối với đơn phản kiện liên quan trực tiếp. Việc từ bỏ miễn trừ xét xử dân sự/hành chính không đồng nghĩa với từ bỏ miễn trừ thi hành án (cần có sự từ bỏ riêng biệt).
• Miễn trừ bảo hiểm xã hội và thuế: Viên chức ngoại giao được miễn các quy định về bảo hiểm xã hội của Nước tiếp nhận đối với công việc phục vụ Nước cử đi. Họ được miễn mọi thứ thuế và lệ phí cá nhân hoặc hiện vật, ngoại trừ: thuế gián thu gộp vào giá hàng hóa; thuế bất động sản tư nhân; thuế thừa kế (trừ trường hợp đặc biệt); thuế thu nhập tư nhân phát sinh tại Nước tiếp nhận; phí dịch vụ cụ thể; lệ phí trước bạ, chứng thư, tòa án, cầm cố liên quan đến bất động sản.
• Miễn nghĩa vụ công ích và quân sự: Miễn mọi nghĩa vụ lao động, công ích, nghĩa vụ quân sự, trưng dụng, đóng góp quân sự hoặc cung cấp nơi ở cho quân đội.
• Miễn thuế quan và kiểm tra hành lý: Cho phép nhập khẩu và miễn thuế quan đối với đồ dùng việc công của cơ quan đại diện và đồ dùng riêng của viên chức ngoại giao hoặc gia đình họ. Hành lý cá nhân của viên chức ngoại giao được miễn khám xét, trừ khi có lý do xác đáng nghi ngờ chứa đồ vật cấm hoặc thuộc diện kiểm dịch; việc khám xét phải tiến hành trước mặt viên chức ngoại giao hoặc người đại diện.
• Quyền lợi của các nhóm đối tượng khác:
  • Thành viên gia đình viên chức ngoại giao (cùng sống chung, không phải công dân Nước tiếp nhận): Được hưởng đầy đủ các quyền ưu đãi, miễn trừ như viên chức ngoại giao.
  • Nhân viên hành chính và kỹ thuật (và gia đình cùng sống chung, không phải công dân/thường trú nhân Nước tiếp nhận): Hưởng quyền ưu đãi, miễn trừ như viên chức ngoại giao, nhưng miễn trừ dân sự và hành chính chỉ áp dụng cho hành vi thực hiện chức năng; miễn thuế nhập khẩu chỉ áp dụng cho đồ vật nhập khẩu khi mới đến nhận chức lần đầu.
  • Nhân viên phục vụ (không phải công dân/thường trú nhân Nước tiếp nhận): Được miễn trừ đối với hành vi khi thi hành chức năng, miễn thuế đối với tiền lương và miễn bảo hiểm xã hội.
  • Người phục vụ riêng (không phải công dân/thường trú nhân Nước tiếp nhận): Được miễn thuế đối với tiền lương; các quyền khác do Nước tiếp nhận quyết định.
  • Công dân hoặc thường trú nhân của Nước tiếp nhận: Viên chức ngoại giao là công dân hoặc thường trú nhân của Nước tiếp nhận chỉ được hưởng quyền miễn trừ xét xử và bất khả xâm phạm đối với các hành vi chính thức khi thi hành chức năng. Các nhân viên khác chỉ được hưởng ưu đãi trong phạm vi Nước tiếp nhận cho phép.
• Thời hạn hưởng quyền ưu đãi và miễn trừ: Bắt đầu từ khi vào lãnh thổ Nước tiếp nhận để nhận chức hoặc từ khi thông báo bổ nhiệm nếu đã có mặt tại đây. Quyền này chấm dứt khi họ rời khỏi nước đó hoặc sau một thời hạn hợp lý dành cho họ, nhưng vẫn tiếp tục tồn tại đối với các hành vi thực hiện khi thi hành chức năng. Trường hợp thành viên cơ quan đại diện chết, gia đình họ tiếp tục được hưởng ưu đãi trong thời gian hợp lý để rời đi; động sản của người chết được phép mang đi và miễn thuế thừa kế.

- Nghĩa vụ của nước thứ ba (Điều 40)

Nước thứ ba có nghĩa vụ cấp quyền bất khả xâm phạm và các quyền miễn trừ cần thiết khác cho viên chức ngoại giao và gia đình họ khi đi qua hoặc quá cảnh lãnh thổ của mình để nhận chức, về nước hoặc trở lại nhiệm sở. Nghĩa vụ này cũng áp dụng đối với nhân viên hành chính, kỹ thuật, phục vụ, thư tín ngoại giao, túi ngoại giao và giao thông viên ngoại giao quá cảnh (kể cả trong trường hợp bất khả kháng phải lưu lại).

- Nghĩa vụ của người được hưởng ưu đãi và miễn trừ (Điều 41 - Điều 42)

• Tôn trọng luật pháp sở tại: Tất cả những người được hưởng quyền ưu đãi và miễn trừ có nghĩa vụ tôn trọng luật pháp và quy định của Nước tiếp nhận, không can thiệp vào công việc nội bộ của nước đó.
• Kênh liên lạc chính thức: Mọi công việc chính thức với Nước tiếp nhận phải được tiến hành với hoặc thông qua Bộ Ngoại giao Nước tiếp nhận.
• Sử dụng trụ sở đúng mục đích: Trụ sở cơ quan đại diện không được sử dụng vào các mục đích không phù hợp với chức năng của cơ quan đại diện theo quy định của Công ước, công pháp quốc tế hoặc các hiệp định song phương.
• Cấm hoạt động thương mại cá nhân: Viên chức ngoại giao không được tiến hành bất kỳ hoạt động nghề nghiệp hoặc thương mại nào nhằm mục đích kiếm lợi riêng tại Nước tiếp nhận.

- Chấm dứt chức năng và giải quyết khi cắt đứt quan hệ (Điều 43 - Điều 46)

• Chấm dứt chức năng: Chức năng của viên chức ngoại giao chấm dứt khi Nước cử đi thông báo cho Nước tiếp nhận về việc chấm dứt, hoặc khi Nước tiếp nhận từ chối thừa nhận người đó là thành viên cơ quan đại diện.
• Hỗ trợ rời cảnh: Nước tiếp nhận phải hỗ trợ cần thiết và cung cấp phương tiện vận chuyển (nếu cần) để những người được hưởng ưu đãi (không phải công dân nước mình) và gia đình họ rời khỏi lãnh thổ sớm nhất, ngay cả khi có xung đột vũ trang.
• Bảo vệ khi cắt đứt quan hệ hoặc rút cơ quan đại diện: Nước tiếp nhận phải tôn trọng và bảo vệ trụ sở, tài sản, hồ sơ của cơ quan đại diện ngay cả khi có xung đột vũ trang. Nước cử đi có thể giao việc bảo quản trụ sở, tài sản, hồ sơ và bảo vệ quyền lợi của mình/công dân mình cho một nước thứ ba được Nước tiếp nhận chấp nhận.

- Nguyên tắc không phân biệt đối xử (Điều 47)

Nước tiếp nhận không được phân biệt đối xử giữa các nước khi áp dụng các điều khoản của Công ước. Tuy nhiên, không coi là phân biệt đối xử nếu Nước tiếp nhận áp dụng hạn chế một điều khoản do Nước cử đi cũng áp dụng hạn chế đối với cơ quan đại diện của họ (nguyên tắc có đi có lại), hoặc khi các nước chủ động dành cho nhau quy chế thuận lợi hơn so với yêu cầu của Công ước theo tập quán hoặc thỏa thuận.

- Hiệu lực thi hành của Công ước (Điều 48 - Điều 53)

• Ký kết, phê chuẩn và gia nhập: Công ước được để ngỏ cho các nước ký tại Bộ Ngoại giao Liên bang Áo đến ngày 31/10/1961 và tại Trụ sở Liên hợp quốc ở Niu Yoóc đến ngày 31/03/1962. Công ước cần được phê chuẩn hoặc gia nhập, các văn kiện được nộp lưu chiểu cho Tổng thư ký Liên hợp quốc.
• Thời điểm có hiệu lực: Công ước bắt đầu có hiệu lực kể từ ngày thứ ba mươi sau ngày nộp lưu chiểu văn kiện phê chuẩn hoặc gia nhập thứ hai mươi hai. Đối với các quốc gia phê chuẩn hoặc gia nhập sau đó, Công ước có hiệu lực vào ngày thứ ba mươi kể từ ngày quốc gia đó nộp văn kiện phê chuẩn hoặc gia nhập của mình.
• Nguyên bản ngôn ngữ: Bản gốc Công ước được lập bằng các thứ tiếng Anh, Trung Quốc, Tây Ban Nha, Pháp và Nga có giá trị pháp lý ngang nhau.