Công văn 979/TCHQ-GSQL năm 2018 do Tổng cục Hải quan ban hành là một văn bản chỉ đạo nghiệp vụ quan trọng nhằm giải quyết triệt để tình trạng ùn tắc hàng hóa, đặc biệt là mặt hàng phế liệu nhập khẩu, tại hai cảng biển lớn nhất khu vực phía Nam là cảng Cát Lái (Thành phố Hồ Chí Minh) và cảng Cái Mép (Bà Rịa - Vũng Tàu). Văn bản này đưa ra các giải pháp đồng bộ từ khâu kiểm soát nguồn hàng, siết chặt quy trình thông quan cho đến việc phối hợp giữa các cơ quan quản lý và doanh nghiệp cảng.

Trong thời gian đầu năm 2018, lượng phế liệu nhập khẩu (như nhựa, giấy, kim loại đã qua sử dụng) đổ về Việt Nam tăng đột biến do thay đổi chính sách nhập khẩu chất thải của các nước trong khu vực. Tình trạng này dẫn đến việc hàng ngàn container vô chủ hoặc không đủ điều kiện nhập khẩu bị tồn đọng tại cảng Cát Lái và Cái Mép, gây quá tải nghiêm trọng cho hạ tầng cảng biển và tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm môi trường lớn. Công văn 979/TCHQ-GSQL được ban hành nhằm mục tiêu:

• Giải phóng không gian kho bãi tại các cảng biển trọng điểm để phục vụ cho hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa thông thường khác.
• Ngăn chặn triệt để việc đưa chất thải, phế liệu không đạt quy chuẩn môi trường vào lãnh thổ Việt Nam.
• Tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước về hải quan và bảo vệ môi trường trong hoạt động thương mại quốc tế.

Tổng cục Hải quan yêu cầu Cục Hải quan TP. Hồ Chí Minh và Cục Hải quan tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu khẩn trương áp dụng các biện pháp nghiệp vụ sau:

• Kiểm soát chặt chẽ thông tin trước khi hàng cập cảng: Yêu cầu các hãng tàu phải khai báo đầy đủ, chính xác thông tin về người nhận hàng (Consignee) trên hệ thống E-manifest trước khi tàu cập cảng. Chỉ cho phép dỡ hàng xuống cảng đối với các lô hàng phế liệu mà người nhận có Giấy xác nhận đủ điều kiện bảo vệ môi trường trong nhập khẩu phế liệu làm nguyên liệu sản xuất còn hiệu lực.
• Tạm dừng chuyển cửa khẩu đối với phế liệu không đủ điều kiện: Nghiêm cấm việc chuyển cửa khẩu, chuyển cảng đích đối với các lô hàng phế liệu nhập khẩu từ cảng Cái Mép về cảng Cát Lái nếu doanh nghiệp nhập khẩu không xuất trình được giấy phép môi trường hợp lệ hoặc không chứng minh được năng lực sản xuất trực tiếp.
• Phân loại và xử lý nghiêm hàng tồn đọng quá hạn: Tiến hành thống kê, phân loại chi tiết các container phế liệu lưu bãi quá 90 ngày. Đối với các lô hàng không có người nhận hoặc người nhận từ chối nhận hàng, cơ quan hải quan phối hợp với các bên liên quan thực hiện thủ tục tịch thu, tiêu hủy hoặc buộc hãng tàu phải tái xuất ra khỏi lãnh thổ Việt Nam.
• Ưu tiên thông quan nhanh cho doanh nghiệp uy tín: Tạo điều kiện thuận lợi tối đa cho các doanh nghiệp sản xuất trực tiếp sử dụng phế liệu làm nguyên liệu sản xuất có đầy đủ giấy phép, chấp hành tốt pháp luật hải quan để nhanh chóng giải phóng hàng hóa hợp pháp ra khỏi cảng.

Để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp giải quyết ùn tắc, công văn quy định rõ trách nhiệm của từng chủ thể:

• Cơ quan Hải quan địa phương: Chịu trách nhiệm chủ trì, phối hợp với Sở Tài nguyên và Môi trường kiểm tra thực tế hàng hóa, lấy mẫu phân tích quy chuẩn kỹ thuật môi trường đối với các lô hàng nghi ngờ; kiên quyết không thông quan cho các lô hàng không đạt chuẩn.
• Doanh nghiệp kinh doanh cảng (như Tổng công ty Tân Cảng Sài Gòn): Phải chủ động sắp xếp, bố trí khu vực lưu giữ riêng biệt cho mặt hàng phế liệu; từ chối tiếp nhận các lô hàng phế liệu của các doanh nghiệp không có tên trong danh sách đủ điều kiện nhập khẩu của Bộ Tài nguyên và Môi trường.
• Các hãng tàu vận tải biển: Có trách nhiệm thông báo rõ quy định của pháp luật Việt Nam cho khách hàng tại nước xuất khẩu; chịu trách nhiệm chi phí và thực hiện tái xuất đối với các lô hàng phế liệu do mình vận chuyển vào Việt Nam nhưng bị cơ quan chức năng từ chối nhập khẩu.

Việc triển khai quyết liệt các nội dung tại Công văn 979/TCHQ-GSQL đã mang lại những kết quả tích cực:

• Giúp hạ nhiệt nhanh chóng tình trạng ùn ứ container tại cảng Cát Lái và Cái Mép, đưa hoạt động khai thác cảng trở lại trạng thái bình thường.
• Thiết lập cơ chế giám sát chủ động từ xa, ngăn chặn các hành vi lợi dụng kẽ hở pháp luật để biến Việt Nam thành bãi thải công nghiệp.
• Nâng cao ý thức trách nhiệm của các hãng tàu quốc tế và các doanh nghiệp nhập khẩu trong việc tuân thủ các quy định về bảo vệ môi trường.