Lệnh của Chủ tịch nước về việc công bố Pháp lệnh bảo vệ và kiểm dịch thực vật năm 2001 là văn bản pháp lý quan trọng, đánh dấu bước phát triển mới trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về nông nghiệp và bảo vệ môi trường tại Việt Nam. Pháp lệnh này được Ủy ban Thường vụ Quốc hội thông qua nhằm tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước, nâng cao trách nhiệm của toàn xã hội trong việc bảo vệ tài nguyên thực vật, phòng ngừa và kiểm soát có hiệu quả các sinh vật gây hại.

Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng

Văn bản quy định rõ ràng về ranh giới pháp lý và các chủ thể chịu sự tác động trực tiếp của các quy định về bảo vệ và kiểm dịch thực vật:

• Phạm vi điều chỉnh: Pháp lệnh điều chỉnh các hoạt động phòng, chống sinh vật gây hại tài nguyên thực vật; thực hiện kiểm dịch thực vật đối với các đối tượng thuộc diện kiểm dịch; và quản lý nhà nước đối với thuốc bảo vệ thực vật nhằm bảo đảm an toàn cho sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, sức khỏe con người và môi trường sinh thái.
• Đối tượng áp dụng: Áp dụng đối với mọi cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội, tổ chức kinh tế, đơn vị vũ trang nhân dân và mọi cá nhân trong nước; đồng thời áp dụng đối với các tổ chức, cá nhân nước ngoài hoạt động, cư trú trên lãnh thổ Việt Nam có liên quan đến hoạt động bảo vệ và kiểm dịch thực vật.

Các nội dung cốt lõi từ Điều 1 đến Điều 4

Phần mở đầu và các điều khoản đầu tiên của Pháp lệnh đã đặt ra những nguyên tắc nền tảng và định hướng chính sách lớn của Nhà nước:

1. Mục tiêu và sứ mệnh bảo vệ tài nguyên thực vật (Điều 1)

• Khẳng định tài nguyên thực vật là tài sản quốc gia quan trọng, cần được bảo vệ nghiêm ngặt để phục vụ phát triển kinh tế - xã hội bền vững.
• Xác định việc phòng, trừ sinh vật hại thực vật và thực hiện kiểm dịch thực vật là nghĩa vụ, trách nhiệm của toàn dân, của mọi cấp, mọi ngành nhằm bảo vệ sản xuất nông, lâm nghiệp, bảo vệ sức khỏe nhân dân và giữ gìn môi trường.

2. Trách nhiệm và nghĩa vụ của các tổ chức, cá nhân (Điều 2)

• Mọi tổ chức, cá nhân có quyền sử dụng đất, sở hữu hoặc quản lý trực tiếp tài nguyên thực vật phải có trách nhiệm chủ động theo dõi, phát hiện và áp dụng các biện pháp phòng trừ kịp thời các sinh vật gây hại.
• Quy định nghĩa vụ hợp tác, tạo điều kiện thuận lợi và chấp hành nghiêm chỉnh các hướng dẫn, quyết định xử lý của cơ quan chuyên ngành bảo vệ và kiểm dịch thực vật khi có dịch bệnh xảy ra.

3. Nguyên tắc hoạt động bảo vệ và kiểm dịch thực vật (Điều 3)

• Ưu tiên hàng đầu cho công tác phòng ngừa, phát hiện sớm và ngăn chặn kịp thời các nguồn dịch hại ngay từ cơ sở.
• Áp dụng phương thức quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), kết hợp hài hòa giữa các biện pháp sinh học, canh tác, vật lý và hóa học, trong đó ưu tiên các biện pháp sinh học thân thiện với môi trường.
• Hoạt động kiểm dịch thực vật phải được thực hiện chặt chẽ tại các cửa khẩu, biên giới nhằm ngăn chặn triệt để các sinh vật hại lạ xâm nhập vào nội địa.

4. Chính sách phát triển và đầu tư của Nhà nước (Điều 4)

• Nhà nước bảo đảm kinh phí cho các hoạt động điều tra, dự tính, dự báo tình hình dịch hại và các chương trình phòng trừ dịch hại quy mô quốc gia hoặc vùng trọng điểm.
• Khuyến khích và hỗ trợ nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ tiên tiến, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực bảo vệ và kiểm dịch thực vật.
• Có chính sách ưu đãi đối với việc sản xuất, sử dụng thuốc bảo vệ thực vật sinh học, các chế phẩm thân thiện với môi trường và hạn chế dần các loại hóa chất độc hại.
• Đẩy mạnh hợp tác quốc tế trong lĩnh vực kiểm dịch thực vật nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho xuất nhập khẩu nông sản và thực hiện các cam kết quốc tế mà Việt Nam tham gia.

Hiệu lực thi hành

Pháp lệnh bảo vệ và kiểm dịch thực vật năm 2001 có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01 tháng 01 năm 2002, thay thế cho Pháp lệnh bảo vệ và kiểm dịch thực vật ngày 04 tháng 02 năm 1993. Các quy định trước đây trái với Pháp lệnh này đều bị bãi bỏ.