Nghị định số 113/2004/NĐ-CP do Chính phủ ban hành quy định chi tiết về việc xử phạt hành chính đối với các hành vi vi phạm pháp luật lao động. Đây là văn bản pháp lý quan trọng nhằm thiết lập trật tự, kỷ cương trong quan hệ lao động, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cả người lao động và người sử dụng lao động, đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về lao động.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

Nghị định này áp dụng đối với mọi tổ chức, cá nhân Việt Nam có hành vi vi phạm pháp luật lao động mà không phải là tội phạm hình sự xảy ra trong phạm vi lãnh thổ, vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Cá nhân, tổ chức nước ngoài hoạt động tại Việt Nam cũng thuộc đối tượng áp dụng của Nghị định này, trừ trường hợp Điều ước quốc tế mà Việt Nam ký kết hoặc tham gia có quy định khác.

Nguyên tắc xử phạt và các tình tiết trong xử lý vi phạm

• Nguyên tắc xử phạt: Việc xử phạt phải do người có thẩm quyền thực hiện nhanh chóng, công minh, triệt để. Khi phát hiện vi phạm phải đình chỉ ngay hành vi đó và khắc phục hậu quả. Một hành vi vi phạm chỉ bị xử phạt một lần; nhiều người cùng vi phạm một hành vi thì mỗi người đều bị xử phạt; một người thực hiện nhiều hành vi thì bị xử phạt về từng hành vi. Không xử phạt trong tình thế cấp thiết, phòng vệ chính đáng, sự kiện bất ngờ hoặc người mất khả năng nhận thức.
• Các tình tiết giảm nhẹ: Người vi phạm tự nguyện ngăn chặn, làm giảm bớt tác hại hoặc tự nguyện khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại; tự nguyện khai báo, thành thật hối lỗi; vi phạm khi đang mang thai, là người chưa thành niên, người cao tuổi, người tàn tật; vi phạm do hoàn cảnh đặc biệt khó khăn khách quan hoặc do trình độ lạc hậu.
• Các tình tiết tăng nặng: Vi phạm có tổ chức; vi phạm nhiều lần hoặc tái phạm trong cùng lĩnh vực; xúi giục người chưa thành niên hoặc ép buộc người lệ thuộc vào mình về vật chất, tinh thần; vi phạm trong tình trạng say rượu, bia hoặc chất kích thích; lợi dụng chức vụ, quyền hạn, thiên tai, chiến tranh để vi phạm; tiếp tục vi phạm dù đã có yêu cầu chấm dứt; trốn tránh, che giấu hành vi vi phạm.

Các hình thức xử phạt và biện pháp khắc phục hậu quả

• Hình thức xử phạt chính: Cảnh cáo hoặc phạt tiền. Mức phạt tiền cụ thể là mức trung bình của khung hình phạt, có thể giảm xuống mức tối thiểu nếu có tình tiết giảm nhẹ hoặc tăng lên mức tối đa nếu có tình tiết tăng nặng.
• Hình thức xử phạt bổ sung: Tước quyền sử dụng các loại giấy phép, chứng chỉ hành nghề có thời hạn hoặc không thời hạn.
• Biện pháp khắc phục hậu quả: Buộc bồi hoàn thiệt hại; buộc thực hiện đúng quy định về lập quỹ dự phòng mất việc làm, giao kết hợp đồng, đăng ký thỏa ước, xây dựng thang bảng lương; trả lại tiền đặt cọc và lãi suất cho người lao động; đưa người lao động ở nước ngoài về nước; truy nộp bảo hiểm xã hội; khắc phục, sửa chữa máy móc thiết bị không an toàn; buộc kiểm định và đăng ký thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt.

Thời hiệu và thời hạn xử lý vi phạm

• Thời hiệu xử phạt: Là 01 năm kể từ ngày thực hiện hành vi vi phạm. Nếu quá thời hạn này thì không xử phạt tiền nhưng vẫn áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả. Trường hợp có vi phạm mới hoặc cố tình trốn tránh, trì hoãn thì thời hiệu được tính lại từ đầu. Đối với vụ án hình sự được đình chỉ nhưng có dấu hiệu vi phạm hành chính thì thời hiệu xử phạt là 03 tháng kể từ ngày có quyết định đình chỉ.
• Thời hạn được coi là chưa bị xử lý: Là 01 năm kể từ ngày chấp hành xong quyết định xử phạt hoặc hết thời hiệu thi hành quyết định xử phạt mà không tái phạm.

Các hành vi vi phạm cụ thể và mức xử phạt

Nghị định quy định chi tiết các khung phạt tiền đối với từng nhóm hành vi vi phạm pháp luật lao động như sau:

• Vi phạm về việc làm: Phạt tiền từ 1.000.000 đồng đến 2.000.000 đồng đối với hành vi không công bố danh sách lao động thôi việc, không trao đổi với công đoàn hoặc không thông báo với cơ quan lao động cấp tỉnh. Phạt tiền theo quy mô lao động (từ 1.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng) đối với vi phạm về trợ cấp mất việc làm, thu phí giới thiệu việc làm vượt mức hoặc không có biên lai. Phạt từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng nếu không lập quỹ dự phòng trợ cấp mất việc làm hoặc hoạt động dịch vụ việc làm không phép. Phạt từ 15.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với hành vi dụ dỗ, lừa gạt người lao động hoặc lợi dụng dịch vụ việc làm để hoạt động trái pháp luật.
• Vi phạm về học nghề: Phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền từ 500.000 đồng đến 1.000.000 đồng đối với vi phạm về thành lập, đăng ký hoạt động cơ sở dạy nghề. Phạt tiền từ 1.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng (tùy số lượng học viên) đối với hành vi không trả công cho người học nghề trực tiếp làm ra sản phẩm, thu học phí sai quy định. Phạt từ 15.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với hành vi lợi dụng danh nghĩa dạy nghề để trục lợi, bóc lột sức lao động hoặc ép buộc học viên làm việc trái pháp luật.
• Vi phạm về hợp đồng lao động: Phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền từ 100.000 đồng đến 500.000 đồng nếu không giao hợp đồng cho người lao động hoặc vi phạm quy định thuê người giúp việc. Phạt tiền từ 500.000 đồng đến 10.000.000 đồng đối với hành vi giao kết hợp đồng không đúng loại hoặc thiếu chữ ký. Phạt từ 1.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với vi phạm về thời gian thử việc, tạm thời chuyển công việc, trả lương khi chuyển công việc hoặc chế độ trợ cấp thôi việc. Phạt từ 15.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với hành vi ngược đãi, cưỡng bức lao động, bắt đặt cọc tiền trái luật hoặc không sử dụng lao động theo phương án đã duyệt.
• Vi phạm về thỏa ước lao động tập thể: Phạt tiền từ 1.000.000 đồng đến 3.000.000 đồng nếu không đăng ký thỏa ước với cơ quan lao động cấp tỉnh. Phạt từ 5.000.000 đồng đến 8.000.000 đồng đối với hành vi từ chối thương lượng ký kết, sửa đổi thỏa ước hoặc thực hiện thỏa ước đã bị tuyên vô hiệu.
• Vi phạm về tiền lương, tiền thưởng: Phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền từ 100.000 đồng đến 500.000 đồng nếu không thực hiện nguyên tắc xây dựng thang, bảng lương hoặc khấu trừ lương không thảo luận với công đoàn. Phạt từ 1.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng nếu không trả lương trực tiếp, đúng hạn hoặc không đăng ký, công bố công khai thang bảng lương. Phạt từ 500.000 đồng đến 10.000.000 đồng đối với hành vi khấu trừ lương sai quy định, không trả đủ lương ngừng việc hoặc lương tạm đình chỉ công việc. Phạt từ 1.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với hành vi trả lương thấp hơn mức tối thiểu, không trả đủ lương làm thêm giờ, làm đêm hoặc phạt cúp lương của người lao động. Phạt từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng nếu không xây dựng thang bảng lương, định mức lao động, quy chế thưởng.
• Vi phạm về thời giờ làm việc, nghỉ ngơi: Phạt tiền từ 1.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng (tùy số lượng lao động) đối với vi phạm về thời giờ làm việc tiêu chuẩn, nghỉ giữa ca, nghỉ hàng tuần, nghỉ lễ, nghỉ hàng năm hoặc nghỉ việc riêng. Phạt từ 5.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với hành vi sử dụng lao động làm thêm giờ quá giới hạn quy định.
• Vi phạm về kỷ luật lao động và trách nhiệm vật chất: Phạt từ 500.000 đồng đến 1.000.000 đồng nếu không tham khảo ý kiến công đoàn khi xây dựng nội quy lao động. Phạt từ 1.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng nếu không đăng ký nội quy, nội dung nội quy trái luật, không niêm yết công khai hoặc vi phạm thời hạn đình chỉ công việc. Phạt từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng nếu không xây dựng nội quy lao động, vi phạm thủ tục xử lý kỷ luật, bồi thường thiệt hại trái luật hoặc không giải quyết quyền lợi khi kỷ luật sai.
• Vi phạm về lao động đặc thù: Phạt từ 1.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng đối với các vi phạm về điều kiện vệ sinh cho lao động nữ; không tham khảo ý kiến đại diện lao động nữ; sử dụng lao động nữ mang thai/nuôi con nhỏ làm thêm giờ, làm đêm; không cho lao động nữ nghỉ trong thời gian hành kinh/nuôi con nhỏ; phân biệt đối xử, xúc phạm nhân phẩm lao động nữ; sử dụng lao động nữ, người cao tuổi, người tàn tật vào công việc nặng nhọc, độc hại; vi phạm quy định về lao động chưa thành niên và người tàn tật. Phạt từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng đối với hành vi sa thải lao động nữ vì lý do kết hôn, mang thai, nuôi con nhỏ; sử dụng lao động chưa thành niên làm việc nặng nhọc, nguy hiểm; không nhận người tàn tật vào làm việc hoặc không nộp tiền vào quỹ việc làm theo quy định.
• Vi phạm về lao động là người nước ngoài: Phạt từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng đối với hành vi người nước ngoài đánh đập, xúc phạm danh dự người lao động (chưa đến mức truy cứu hình sự) hoặc người sử dụng lao động sử dụng lao động nước ngoài không có giấy phép. Phạt từ 15.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng nếu tuyển lao động nước ngoài quá tỷ lệ hoặc không có kế hoạch đào tạo lao động Việt Nam thay thế. Áp dụng hình thức trục xuất đối với người nước ngoài làm việc từ 3 tháng trở lên không có giấy phép lao động hoặc tái phạm hành vi xúc phạm người lao động.
• Vi phạm về đưa lao động đi làm việc ở nước ngoài: Phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền từ 200.000 đồng đến 500.000 đồng đối với các vi phạm về báo cáo, đăng ký hợp đồng xuất khẩu lao động, cử đại diện quản lý hoặc thanh lý hợp đồng. Phạt từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng đối với vi phạm các nghĩa vụ của doanh nghiệp xuất khẩu lao động. Phạt từ 10.000.000 đồng đến 15.000.000 đồng đối với hành vi quản lý tiền đặt cọc sai quy định. Phạt từ 15.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với hành vi tự ý tuyển chọn, đưa lao động đi nước ngoài không phép, lợi dụng danh nghĩa xuất khẩu lao động để trục lợi hoặc đưa lao động đi làm các công việc, khu vực bị cấm.
• Vi phạm về bảo hiểm xã hội (BHXH): Phạt tiền từ 500.000 đồng đến 15.000.000 đồng đối với hành vi đóng BHXH không đầy đủ cho người lao động. Phạt từ 3.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với hành vi không đóng BHXH hoặc không trả BHXH vào lương cho đối tượng không bắt buộc. Phạt từ 500.000 đồng đến 1.000.000 đồng đối với hành vi cấp giấy chứng nhận nghỉ ốm sai. Phạt từ 2.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng đối với hành vi giả mạo hồ sơ hưởng BHXH hoặc cản trở người lao động hưởng BHXH. Phạt từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng đối với hành vi cấp giấy chứng nhận giám định thương tật sai hoặc đóng BHXH chậm từ 30 ngày trở lên.
• Vi phạm về giải quyết tranh chấp lao động và đình công: Phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền từ 200.000 đồng đến 500.000 đồng đối với người lao động tham gia đình công trái quyết định hoãn/ngừng đình công hoặc gây thiệt hại tài sản, mất trật tự công cộng khi đình công. Phạt từ 10.000.000 đồng đến 15.000.000 đồng đối với hành vi cản trở quyền đình công, ép buộc hoặc kích động người khác đình công. Phạt từ 15.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với hành vi trù dập, trả thù người tham gia hoặc lãnh đạo đình công.
• Vi phạm về tổ chức hoạt động công đoàn: Phạt từ 1.000.000 đồng đến 3.000.000 đồng đối với hành vi không bảo đảm phương tiện, thời gian làm việc cho công đoàn; phân biệt đối xử vì lý do hoạt động công đoàn; đơn phương chấm dứt hợp đồng với cán bộ công đoàn trái quy định. Phạt từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng đối với hành vi cản trở thành lập hoặc hoạt động của tổ chức công đoàn tại doanh nghiệp.
• Vi phạm về an toàn lao động, vệ sinh lao động: Phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền từ 100.000 đồng đến 500.000 đồng đối với người lao động không tuân thủ quy định an toàn hoặc không sử dụng phương tiện bảo vệ cá nhân. Phạt từ 1.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng đối với người sử dụng lao động không trang bị đầy đủ phương tiện bảo vệ cá nhân. Phạt từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng đối với hành vi không che chắn máy móc nguy hiểm, không có bảng chỉ dẫn an toàn, không trang bị phương tiện cấp cứu hoặc không cung cấp đồ bảo hộ cho công việc độc hại.
• Vi phạm về bảo đảm sức khỏe người lao động: Phạt tiền từ 500.000 đồng đến 10.000.000 đồng đối với hành vi không thực hiện bồi dưỡng bằng hiện vật, không khám sức khỏe định kỳ hoặc không lập hồ sơ sức khỏe riêng cho người bị bệnh nghề nghiệp. Phạt từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng nếu không huấn luyện an toàn lao động, không tổ chức khám sức khỏe định kỳ hoặc vi phạm quy định về khử độc, khử trùng cho lao động làm việc độc hại.
• Vi phạm về tiêu chuẩn an toàn, vệ sinh lao động: Phạt từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng đối với hành vi không định kỳ kiểm tra nhà xưởng, vi phạm tiêu chuẩn sử dụng/bảo quản thiết bị nghiêm ngặt, không đăng ký thiết bị nghiêm ngặt hoặc không bảo đảm tiêu chuẩn nơi làm việc. Phạt từ 15.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với hành vi không có luận chứng an toàn lao động khi xây mới/cải tạo cơ sở, không kiểm định thiết bị nghiêm ngặt hoặc không ngừng hoạt động nơi có nguy cơ tai nạn cao.
• Vi phạm về tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp: Phạt từ 1.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng đối với hành vi không bố trí công việc phù hợp cho người bị tai nạn/bệnh nghề nghiệp, không thanh toán chi phí y tế hoặc không trợ cấp, bồi thường theo quy định. Phạt từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng đối với hành vi không khai báo hoặc khai báo sai sự thật về tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp.

Thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính

Nghị định phân định rõ thẩm quyền xử phạt của các cơ quan quản lý nhà nước như sau:

• Ủy ban nhân dân các cấp: Chủ tịch UBND cấp huyện và cấp tỉnh có thẩm quyền phạt cảnh cáo, phạt tiền đến 20.000.000 đồng, áp dụng các hình thức xử phạt bổ sung và biện pháp khắc phục hậu quả theo quy định.
• Thanh tra Nhà nước về lao động: Thanh tra viên lao động đang thi hành công vụ có quyền phạt cảnh cáo, phạt tiền đến 200.000 đồng, tịch thu tang vật phương tiện vi phạm có giá trị đến 2.000.000 đồng và áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả. Chánh Thanh tra lao động cấp Sở và cấp Bộ có quyền phạt cảnh cáo, phạt tiền đến 20.000.000 đồng, áp dụng hình thức xử phạt bổ sung và các biện pháp khắc phục hậu quả.
• Các ngành đặc thù (Công an, Quốc phòng, Khoa học và Công nghệ, Công nghiệp, Giao thông vận tải): Người có thẩm quyền thanh tra về an toàn, vệ sinh lao động trong các lĩnh vực đặc thù (phóng xạ, dầu khí, phương tiện vận tải, vũ trang) có thẩm quyền xử phạt tương đương với thanh tra lao động trong phạm vi quản lý của mình.
• Nguyên tắc xác định thẩm quyền: Trường hợp hành vi thuộc thẩm quyền của nhiều cơ quan thì cơ quan thụ lý đầu tiên sẽ thực hiện xử phạt. Thẩm quyền phạt tiền được xác định dựa trên mức tối đa của khung tiền phạt đối với từng hành vi cụ thể. Nếu một người thực hiện nhiều hành vi mà có hành vi vượt quá thẩm quyền của người xử phạt thì phải chuyển hồ sơ lên cấp có thẩm quyền cao hơn.

Ủy quyền, thủ tục xử phạt và công khai thông tin

• Ủy quyền: Khi người có thẩm quyền vắng mặt, cấp phó được ủy quyền có thẩm quyền xử lý vi phạm hành chính và chịu trách nhiệm về quyết định của mình.
• Thủ tục xử phạt: Được thực hiện nghiêm ngặt theo các quy định từ Điều 54 đến Điều 68 của Pháp lệnh Xử lý vi phạm hành chính năm 2002.
• Công khai thông tin: Chánh thanh tra lao động có trách nhiệm công bố công khai trên các phương tiện thông tin đại chúng về tình hình vi phạm pháp luật lao động của các doanh nghiệp và kết quả xử lý tương ứng.

Khiếu nại, tố cáo, khen thưởng và xử lý vi phạm đối với người có thẩm quyền

• Khiếu nại, tố cáo: Cá nhân, tổ chức bị xử phạt có quyền khiếu nại quyết định xử phạt hoặc các biện pháp ngăn chặn. Công dân có quyền tố cáo hành vi trái pháp luật của người có thẩm quyền trong quá trình xử lý vi phạm. Trình tự, thủ tục giải quyết tuân theo pháp luật về khiếu nại, tố cáo.
• Khen thưởng: Tổ chức, cá nhân có thành tích trong phòng chống vi phạm pháp luật lao động hoặc doanh nghiệp thực hiện tốt pháp luật lao động được khen thưởng theo quy định. Nghiêm cấm trích tiền phạt hoặc tiền bán tang vật tịch thu để làm tiền thưởng.
• Xử lý vi phạm: Người có thẩm quyền xử phạt nếu sách nhiễu, dung túng, bao che, không xử phạt hoặc xử phạt vượt thẩm quyền sẽ bị xử lý kỷ luật hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự, nếu gây thiệt hại phải bồi thường. Người vi phạm có hành vi chống đối, trì hoãn chấp hành quyết định xử phạt cũng sẽ bị xử lý hành chính hoặc hình sự tùy mức độ.

Hiệu lực thi hành và trách nhiệm hướng dẫn

Nghị định số 113/2004/NĐ-CP có hiệu lực thi hành sau 15 ngày kể từ ngày đăng Công báo và thay thế hoàn toàn Nghị định số 38/CP ngày 25 tháng 6 năm 1996 của Chính phủ. Các quy định trước đây về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực lao động trái với Nghị định này đều bị bãi bỏ. Bộ trưởng Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội chịu trách nhiệm hướng dẫn, kiểm tra việc thi hành Nghị định này trên phạm vi cả nước.