Nghị định 116-CP được ban hành năm 1994 bởi Chính phủ, do Phó Thủ tướng Phan Văn Khải ký ban hành, quy định chi tiết về tổ chức và hoạt động của Trọng tài kinh tế tại Việt Nam. Đây là văn bản pháp lý quan trọng đặt nền móng cho phương thức giải quyết tranh chấp ngoài tòa án đối với các hoạt động kinh doanh, thương mại trong thời kỳ đầu đổi mới đất nước.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

Nghị định này áp dụng đối với tổ chức Trọng tài kinh tế và các bên tranh chấp có thỏa thuận lựa chọn Trọng tài kinh tế để giải quyết. Thẩm quyền giải quyết của Trọng tài kinh tế bao gồm các tranh chấp về hợp đồng kinh tế; các tranh chấp giữa công ty với các thành viên hoặc giữa các thành viên với nhau liên quan đến việc thành lập, hoạt động, giải thể công ty; và các tranh chấp liên quan đến việc mua bán cổ phiếu, trái phiếu.

Địa vị pháp lý và hình thức tổ chức của Trọng tài kinh tế

• Trọng tài kinh tế được xác định là tổ chức xã hội - nghề nghiệp, hoạt động dưới hình thức các Trung tâm Trọng tài kinh tế.
• Tổ chức và hoạt động của mỗi Trung tâm được quy định cụ thể trong Điều lệ riêng, bảo đảm phù hợp với Nghị định này và các quy định pháp luật liên quan.
• Việc giải quyết tranh chấp có thể do một Hội đồng Trọng tài gồm ba Trọng tài viên hoặc chỉ do một Trọng tài viên độc lập thực hiện.
• Quyết định giải quyết tranh chấp của Trung tâm Trọng tài kinh tế có hiệu lực thi hành ngay, không bị kháng cáo.
• Trọng tài viên khi giải quyết tranh chấp phải tôn trọng sự thật khách quan, vô tư và đúng pháp luật.

Điều kiện và thủ tục thành lập Trung tâm Trọng tài kinh tế

• Điều kiện thành lập: Trung tâm Trọng tài kinh tế chỉ được phép thành lập khi có ít nhất năm Trọng tài viên là sáng lập viên.
• Thẩm quyền cấp phép: Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương nơi đặt trụ sở có thẩm quyền xem xét, quyết định cấp hoặc từ chối cấp giấy phép thành lập trong thời hạn 45 ngày kể từ ngày nhận đủ hồ sơ hợp lệ, sau khi thống nhất ý kiến với Bộ trưởng Bộ Tư pháp.
• Hồ sơ xin phép: Bao gồm đơn xin phép (nêu rõ sáng lập viên, lĩnh vực hoạt động, địa điểm trụ sở), dự thảo Điều lệ, danh sách Trọng tài viên, sơ yếu lý lịch của sáng lập viên và bản sao thẻ Trọng tài viên.
• Thời hạn hoạt động: Giấy phép thành lập có giá trị trong thời hạn năm năm. Khi hết hạn, Trung tâm phải tiến hành thủ tục xin phép lại nếu muốn tiếp tục hoạt động.
• Cơ cấu tổ chức: Trung tâm có Chủ tịch và Phó Chủ tịch do các Trọng tài viên bầu ra. Chủ tịch Trung tâm có quyền chỉ định Thư ký của Trung tâm.
• Chấm dứt hoạt động: Trung tâm chấm dứt hoạt động khi hết hạn giấy phép, theo điều kiện của Điều lệ, bị thu hồi giấy phép, hoặc hết thời hạn sáu tháng kể từ khi không đủ số lượng tối thiểu 5 Trọng tài viên mà không được bổ sung.

Tiêu chuẩn và quản lý Trọng tài viên

• Tiêu chuẩn Trọng tài viên: Là công dân Việt Nam cư trú tại Việt Nam, có phẩm chất đạo đức tốt, trung thực, vô tư, khách quan, đồng thời có kiến thức và kinh nghiệm trong lĩnh vực pháp luật và kinh tế.
• Trường hợp không được làm Trọng tài viên: Người mất trí, người bị kết án tù mà chưa được xóa án tích, người đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Thẩm phán và Kiểm sát viên không được đồng thời kiêm nhiệm vai trò Trọng tài viên.
• Cấp thẻ Trọng tài viên: Bộ trưởng Bộ Tư pháp quyết định thành lập Hội đồng xét chọn, quy định thủ tục xét chọn và cấp thẻ Trọng tài viên.

Quản lý nhà nước đối với Trọng tài kinh tế

• Bộ Tư pháp thực hiện chức năng quản lý nhà nước đối với hoạt động của các Trung tâm Trọng tài kinh tế trên phạm vi cả nước.
• Sở Tư pháp hỗ trợ Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quản lý tại địa phương thông qua các việc: tiếp nhận hồ sơ thành lập, báo cáo định kỳ, đề xuất biện pháp quản lý, kiến nghị đình chỉ hoạt động hoặc thu hồi giấy phép khi Trung tâm vi phạm pháp luật nghiêm trọng, và đề nghị Bộ Tư pháp thu hồi thẻ Trọng tài viên vi phạm.

Thủ tục giải quyết tranh chấp tại Trung tâm Trọng tài

• Thỏa thuận trọng tài: Trung tâm chỉ thụ lý vụ việc khi các bên có thỏa thuận bằng văn bản về việc đưa vụ tranh chấp ra giải quyết tại chính Trung tâm đó (thỏa thuận có thể lập trước hoặc sau khi tranh chấp xảy ra).
• Nộp đơn và tạm ứng lệ phí: Nguyên đơn gửi đơn yêu cầu kèm thỏa thuận trọng tài, tài liệu chứng minh và nộp tiền tạm ứng lệ phí trọng tài. Lệ phí do Trung tâm ấn định theo khung quy định của Bộ Tài chính và Bộ Tư pháp, do bên thua kiện chịu trừ khi có thỏa thuận khác.
• Thông báo và trả lời: Trong vòng 7 ngày từ khi nhận đơn, Thư ký Trung tâm gửi bản sao đơn và danh sách Trọng tài viên cho bị đơn. Bị đơn phải gửi văn bản trả lời trong thời hạn được ấn định.
• Thành lập Hội đồng Trọng tài: Đối với Hội đồng 3 Trọng tài viên, mỗi bên chọn 1 người, 2 người này chọn người thứ 3 làm Chủ tịch Hội đồng. Nếu không chọn được trong 10 ngày, Chủ tịch Trung tâm sẽ chỉ định. Đối với vụ việc do 1 Trọng tài viên giải quyết, nếu các bên không thỏa thuận được người cụ thể trong 7 ngày, Chủ tịch Trung tâm sẽ chỉ định.
• Khước từ Trọng tài viên: Trọng tài viên phải khước từ hoặc bị khước từ nếu có căn cứ cho thấy không vô tư. Chủ tịch Trung tâm quyết định việc khước từ trong vòng 7 ngày kể từ khi nhận đơn yêu cầu.
• Quá trình giải quyết: Trọng tài viên nghiên cứu hồ sơ, nghe các bên trình bày, trưng cầu giám định hoặc yêu cầu cung cấp chứng cứ. Phiên họp được tiến hành bằng tiếng Việt. Các bên có thể tự tham gia hoặc cử đại diện, mời luật sư bảo vệ quyền lợi. Nếu vắng mặt không lý do chính đáng, việc giải quyết vẫn được tiến hành dựa trên tài liệu sẵn có.
• Quyết định trọng tài: Hội đồng Trọng tài biểu quyết theo nguyên tắc đa số. Quyết định phải được lập bằng văn bản, có chữ ký của tất cả Trọng tài viên và được công bố chậm nhất 5 ngày, gửi cho các bên trong vòng 3 ngày kể từ ngày ra quyết định.
• Hòa giải thành: Nếu các bên tự thương lượng được trong quá trình giải quyết, vụ việc sẽ được chấm dứt. Văn bản xác nhận thỏa thuận của Chủ tịch Trung tâm có giá trị tương đương quyết định trọng tài.

Thi hành quyết định trọng tài

Trong trường hợp quyết định trọng tài không được một bên tự nguyện chấp hành, bên kia có quyền yêu cầu Tòa án nhân dân có thẩm quyền xét xử theo thủ tục giải quyết các vụ án kinh tế.

Hiệu lực thi hành

Nghị định 116-CP có hiệu lực thi hành kể từ ngày ký. Bộ trưởng Bộ Tư pháp chịu trách nhiệm hướng dẫn thi hành. Các Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ, Thủ trưởng cơ quan thuộc Chính phủ và Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chịu trách nhiệm thi hành Nghị định này.