Nghị định 15-CP năm 1961 do Hội đồng Chính phủ ban hành (do Thủ tướng Phạm Văn Đồng ký duyệt) quy định về Điều lệ tổ chức xí nghiệp hợp tác nhằm thực hiện chủ trương cải tạo xã hội chủ nghĩa đối với các xí nghiệp công nghiệp tư bản tư doanh. Văn bản này thiết lập nền tảng pháp lý cho việc chuyển đổi mô hình sản xuất tư nhân sang hình thức hợp tác tập thể, trong đó công nhân và người lao động giữ vai trò lãnh đạo, đồng thời tạo điều kiện cho người chủ cũ tham gia quản lý và đóng góp năng lực vào công cuộc phát triển kinh tế chung.

Phạm vi và đối tượng áp dụng của Điều lệ

Điều lệ này áp dụng đối với toàn bộ các xí nghiệp công nghiệp tư bản tư doanh thực hiện chuyển đổi sang mô hình xí nghiệp hợp tác trên phạm vi cả nước. Đối tượng tham gia trực tiếp bao gồm tập thể công nhân, người lao động làm việc tại xí nghiệp và người chủ cũ của xí nghiệp đó trên cơ sở tự nguyện gia nhập để cùng tiến hành sản xuất tập thể.

Các nội dung cốt lõi của Điều lệ tổ chức xí nghiệp hợp tác

1. Nguyên tắc tổ chức và quan hệ quản lý

• Cơ sở thành lập: Xí nghiệp hợp tác được tổ chức dựa trên nguyên tắc tự nguyện gia nhập giữa một bên là công nhân, người lao động và một bên là người chủ cũ của xí nghiệp. Trong mô hình này, tập thể công nhân và người lao động giữ địa vị lãnh đạo, người chủ cũ được tạo điều kiện tham gia quản lý xí nghiệp.
• Sự lãnh đạo của Nhà nước: Xí nghiệp hoạt động dưới sự lãnh đạo trực tiếp của cơ quan quản lý công nghiệp và thủ công nghiệp địa phương.
• Liên kết kinh tế: Xí nghiệp phải thiết lập mối liên hệ thường xuyên, chặt chẽ với các ngành kinh tế quốc doanh để nhận được sự hướng dẫn, giúp đỡ về kỹ thuật sản xuất, cung cấp nguyên liệu và tiêu thụ sản phẩm.
• Nhiệm vụ pháp lý: Nghiêm chỉnh chấp hành đường lối, chính sách, kế hoạch kinh tế và luật lệ của Nhà nước. Mọi điều lệ và kế hoạch hoạt động của xí nghiệp đều phải được cơ quan quản lý công nghiệp và thủ công nghiệp địa phương chuẩn y.

2. Chế độ quản lý vốn và tài sản

• Nguồn vốn của xí nghiệp: Vốn hoạt động chủ yếu bao gồm vốn kinh doanh và dự trữ của người chủ cũ đóng góp, kết hợp với vốn cổ phần do các xã viên tự nguyện góp vào.
• Hình thức góp vốn của chủ cũ: Người chủ cũ có thể góp vốn bằng các loại tài sản như máy móc, dụng cụ, nhà xưởng, đất đai, nguyên liệu, hàng hóa, tiền mặt, vàng, bạc, đá quý hoặc các tài sản kinh doanh khác. Toàn bộ tài sản này phải được kiểm kê và định giá quy đổi thành vốn dựa trên sự thương lượng công bằng, hợp lý giữa tập thể lao động và chủ cũ, dưới sự chuẩn y của cơ quan quản lý địa phương.
• Trích lập cổ phần cho chủ cũ: Trong trường hợp xí nghiệp có chế độ góp cổ phần của xã viên, người chủ cũ được trích một phần từ số vốn góp của mình để chuyển thành cổ phần, với điều kiện mức cổ phần này không vượt quá mức cổ phần trung bình của các xã viên khác.
• Phương thức chuộc lại vốn: Phần vốn góp của chủ cũ (sau khi trừ đi cổ phần nếu có) sẽ được xí nghiệp chuộc lại dần bằng cách trả lãi cố định hàng năm từ 6% đến 8%. Tỷ lệ và phương thức trả lãi cụ thể do hai bên thương lượng và phải được cơ quan quản lý nhà nước phê duyệt. Việc trả lãi sẽ chấm dứt khi xí nghiệp đã hoàn thành việc chuộc lại toàn bộ giá trị tài sản.
• Quy định về cổ phần của xã viên: Cổ phần đã góp không được phép tự ý chuyển nhượng, trừ trường hợp đặc biệt được Đại hội xã viên thông qua và cơ quan quản lý địa phương chuẩn y. Xã viên muốn rút cổ phần phải có lý do chính đáng; nếu rút trước thời điểm quyết toán năm thì không được hưởng lãi của năm đó. Khi xã viên qua đời, cổ phần được thừa kế hợp pháp theo quy định.

3. Địa vị pháp lý, quyền lợi và nghĩa vụ của xã viên

• Xác định tư cách xã viên: Tất cả công nhân, người lao động và người chủ cũ hoạt động trong xí nghiệp đều được công nhận là xã viên chính thức.
• Quyền lợi của xã viên: Được tham gia Đại hội xã viên để thảo luận, biểu quyết các công việc quan trọng; có quyền bầu cử, ứng cử vào Ban quản trị và Ban kiểm soát; thực hiện quyền giám sát, chất vấn hoạt động của các ban này và yêu cầu triệu tập Đại hội bất thường khi cần thiết.
• Nghĩa vụ của xã viên: Phát huy tinh thần làm chủ, thực hành tiết kiệm để xây dựng xí nghiệp; chấp hành nghiêm chỉnh điều lệ, nội quy, nghị quyết của Đại hội và sự phân công của Ban quản trị; tích cực thi đua cải tiến kỹ thuật, nâng cao năng suất lao động và đoàn kết tương trợ lẫn nhau.
• Thủ tục gia nhập và rút khỏi xí nghiệp: Việc kết nạp xã viên mới hoặc giải quyết cho xã viên xin ra khỏi xí nghiệp thuộc thẩm quyền quyết định của Đại hội xã viên và phải được cơ quan quản lý địa phương chuẩn y.
• Sử dụng lao động phụ và học việc: Xí nghiệp được phép nhận người học việc và thuê lao động phụ nhưng không được thuê mượn người làm các công việc sản xuất chủ yếu. Số lượng lao động phụ không được vượt quá 10% tổng số xã viên. Xí nghiệp phải ban hành chế độ đãi ngộ rõ ràng và ưu tiên kết nạp những đối tượng này làm xã viên chính thức khi có nhu cầu.
• Chế độ tiền lương: Tiền lương của công nhân ban đầu được giữ nguyên theo mức cũ, sau đó sẽ từng bước cải tiến theo chế độ tiền lương của các xí nghiệp quốc doanh địa phương cùng ngành nghề phù hợp với sự phát triển của năng suất lao động.

4. Cơ cấu tổ chức và bộ máy quản lý

• Đại hội xã viên: Là cơ quan có quyền lực cao nhất của xí nghiệp hợp tác. Đại hội thường kỳ họp 3 tháng một lần (hoặc họp bất thường khi Ban quản trị thấy cần thiết hoặc khi có trên 1/2 số xã viên yêu cầu). Đại hội chỉ hợp lệ khi có ít nhất 2/3 tổng số xã viên tham dự. Các quyết định của Đại hội được thông qua theo nguyên tắc đa số (trên 1/2 số thành viên tham dự biểu quyết tán thành) và phải được cơ quan quản lý địa phương chuẩn y.
• Ban quản trị: Gồm từ 5 đến 7 thành viên do Đại hội bầu ra từ các xã viên chính thức. Ban quản trị chịu trách nhiệm quản lý toàn diện hoạt động sản xuất kinh doanh, đại diện xí nghiệp giao dịch với các cơ quan nhà nước, đối tác và chịu trách nhiệm trước Đại hội xã viên.
• Ban kiểm soát: Gồm từ 3 đến 5 thành viên (không kiêm nhiệm thành viên Ban quản trị) do Đại hội bầu ra. Ban kiểm soát có nhiệm vụ kiểm tra sổ sách tài chính, giám sát việc thực hiện điều lệ, nội quy và các nghị quyết của Đại hội xã viên.
• Nhiệm kỳ: Nhiệm kỳ hoạt động của Ban quản trị và Ban kiểm soát được quy định từ 6 tháng đến 1 năm.

5. Phân phối kết quả tài chính (Lỗ, Lãi)

• Thời hạn quyết toán: Việc quyết toán tài chính được thực hiện định kỳ 6 tháng hoặc 1 năm một lần.
• Nguyên tắc phân chia lợi nhuận: Sau khi đã hoàn thành việc trả lãi cố định cho người chủ cũ, phần lợi nhuận còn lại sẽ được phân bổ theo tỷ lệ cụ thể như sau:
  • Trích lập quỹ tích lũy vốn chung của xí nghiệp: Từ 50% đến 60%.
  • Chi cho công tác khen thưởng thi đua: Không quá 15%.
  • Trích lập quỹ phúc lợi xã hội: Từ 15% đến 25%.
  • Trích chia lãi cổ phần (nếu có góp cổ phần): Dành một phần thích đáng để chia cho cổ phần của xã viên với mức lãi suất cao hơn lãi suất tiền gửi ngân hàng một ít.

Hiệu lực thi hành và hướng dẫn thực hiện

Nghị định giao trách nhiệm cho Bộ trưởng Bộ Công nghiệp nhẹ hướng dẫn chi tiết và tổ chức thi hành Điều lệ này. Đối với các xí nghiệp hợp tác đã thành lập trước đó nhưng chưa đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn quy định tại Điều lệ này, bắt buộc phải tiến hành chấn chỉnh tổ chức, hoàn thiện bộ máy và thực hiện đăng ký kinh doanh lại. Thời hạn cuối cùng để hoàn thành việc chấn chỉnh tổ chức và đăng ký lại được ấn định chậm nhất là ngày 31 tháng 3 năm 1961.