Nghị định 159/2005/NĐ-CP do Chính phủ ban hành quy định về việc phân loại đơn vị hành chính xã, phường, thị trấn (sau đây gọi chung là đơn vị hành chính cấp xã). Đây là văn bản pháp lý quan trọng nhằm thiết lập cơ sở khoa học và thống nhất cho việc quản lý, hoạch định chính sách phát triển kinh tế - xã hội, cũng như bố trí nhân sự tại cấp cơ sở trên cả nước.

Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng

Nghị định này quy định chi tiết về mục đích, nguyên tắc, phương pháp tính điểm, thẩm quyền và trình tự, thủ tục thực hiện việc phân loại cũng như điều chỉnh phân loại đối với toàn bộ các đơn vị hành chính cấp xã bao gồm xã, phường và thị trấn trên phạm vi cả nước.

Mục đích và nguyên tắc phân loại đơn vị hành chính cấp xã

• Mục đích phân loại: Làm căn cứ để Nhà nước xây dựng và áp dụng các chính sách phát triển kinh tế - xã hội phù hợp, góp phần bảo đảm sự ổn định của địa phương và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước của chính quyền cơ sở. Đồng thời, đây là cơ sở để xác định định biên số lượng cán bộ, công chức chuyên trách và không chuyên trách, số lượng thành viên Ủy ban nhân dân, cũng như áp dụng các chế độ, chính sách đãi ngộ hợp lý đối với đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã.
• Nguyên tắc phân loại: Quá trình phân loại đơn vị hành chính cấp xã phải bảo đảm tính thống nhất và khoa học.

Phân loại và tiêu chí phân loại đơn vị hành chính cấp xã

Các đơn vị hành chính cấp xã được phân chia thành 03 loại cụ thể:

• Xã, phường, thị trấn loại 1.
• Xã, phường, thị trấn loại 2.
• Xã, phường, thị trấn loại 3.
• Trường hợp đặc biệt: Tất cả các xã, phường, thị trấn thuộc địa bàn biên giới và hải đảo được mặc định xếp vào đơn vị hành chính cấp xã loại 1.
• Tiêu chí phân loại: Dựa trên quy mô dân số, diện tích tự nhiên và các yếu tố đặc thù của từng địa phương.

Phương pháp và cách thức tính điểm chi tiết

Điểm số của mỗi đơn vị hành chính cấp xã được xác định dựa trên tổng điểm của ba nhóm tiêu chí (dân số, diện tích, yếu tố đặc thù) và được phân chia theo ba nhóm địa bàn cụ thể:

1. Đối với xã miền núi, vùng cao, vùng sâu, vùng xa:

• Về dân số: Xã có dân số dưới 1.000 nhân khẩu được tính 45 điểm; xã có từ 1.000 đến 5.000 nhân khẩu thì cứ tăng thêm 1.000 nhân khẩu được cộng thêm 12 điểm (khung điểm từ 46 đến 93 điểm); xã có trên 5.000 nhân khẩu thì cứ tăng thêm 1.000 nhân khẩu được cộng thêm 11 điểm (tối đa không quá 200 điểm).
• Về diện tích tự nhiên: Xã có diện tích dưới 1.000 ha được tính 30 điểm; xã có từ 1.000 đến 3.000 ha thì cứ tăng thêm 1.000 ha được cộng thêm 10 điểm (khung điểm từ 31 đến 50 điểm); xã có trên 3.000 ha thì cứ tăng thêm 1.000 ha được cộng thêm 09 điểm (tối đa không quá 100 điểm).
• Các yếu tố đặc thù: Xã thuộc khu vực I được tính 10 điểm, khu vực II được tính 15 điểm, khu vực III được tính 20 điểm; xã đặc biệt khó khăn và xã an toàn khu (ATK) được tính 20 điểm; xã có tỷ lệ người dân tộc thiểu số từ 30% đến 50% dân số được tính 10 điểm, chiếm trên 50% dân số được tính 15 điểm; xã có tỷ lệ tín đồ tôn giáo từ 30% đến 50% dân số được tính 10 điểm, chiếm trên 50% dân số được tính 15 điểm.

2. Đối với xã đồng bằng:

• Về dân số: Xã có dân số dưới 2.000 nhân khẩu được tính 45 điểm; xã có từ 2.000 đến 8.000 nhân khẩu thì cứ tăng thêm 1.000 nhân khẩu được cộng thêm 11 điểm (khung điểm từ 46 đến 111 điểm); xã có trên 8.000 nhân khẩu thì cứ tăng thêm 1.000 nhân khẩu được cộng thêm 10 điểm (tối đa không quá 200 điểm).
• Về diện tích tự nhiên: Xã có diện tích dưới 500 ha được tính 30 điểm; xã có từ 500 đến 2.500 ha thì cứ tăng thêm 1.000 ha được cộng thêm 11 điểm (khung điểm từ 31 đến 52 điểm); xã có trên 2.500 ha thì cứ tăng thêm 1.000 ha được cộng thêm 10 điểm (tối đa không quá 100 điểm).
• Các yếu tố đặc thù: Xã đặc biệt khó khăn vùng bãi ngang ven biển và xã an toàn khu (ATK) được tính 20 điểm; xã có tỷ lệ lao động nông - lâm - ngư - diêm nghiệp chiếm từ 45% trở xuống trên tổng số lao động toàn xã được tính 10 điểm; xã có tỷ lệ thu ngân sách bình quân hàng năm trên địa bàn (tính bình quân trong 03 năm gần nhất) đạt 100% kế hoạch được tính 05 điểm, cứ vượt mỗi 10% kế hoạch được cộng thêm 02 điểm (tối đa không quá 15 điểm); xã có tỷ lệ tín đồ tôn giáo từ 30% đến 50% dân số được tính 10 điểm, chiếm trên 50% dân số được tính 15 điểm.

3. Đối với phường và thị trấn:

• Về dân số: Phường và thị trấn có dân số dưới 3.000 nhân khẩu được tính 45 điểm; có từ 3.000 đến 10.000 nhân khẩu thì cứ tăng thêm 1.000 nhân khẩu được cộng thêm 10 điểm (khung điểm từ 46 đến 115 điểm); có trên 10.000 nhân khẩu thì cứ tăng thêm 1.000 nhân khẩu được cộng thêm 09 điểm (tối đa không quá 200 điểm).
• Về diện tích tự nhiên: Phường và thị trấn có diện tích dưới 500 ha được tính 30 điểm; có từ 500 đến 2.000 ha thì cứ tăng thêm 500 ha được cộng thêm 10 điểm (khung điểm từ 31 đến 60 điểm); có trên 2.000 ha thì cứ tăng thêm 500 ha được cộng thêm 08 điểm (tối đa không quá 100 điểm).
• Các yếu tố đặc thù: Phường và thị trấn thuộc miền núi, vùng cao, vùng sâu, vùng xa và an toàn khu (ATK) được tính 20 điểm; phường thuộc đô thị loại đặc biệt được tính 20 điểm, thuộc đô thị loại I được tính 15 điểm, thuộc đô thị loại II được tính 10 điểm, thuộc đô thị loại III được tính 08 điểm, thuộc đô thị loại IV được tính 05 điểm; thị trấn có vị trí trung tâm huyện lỵ được tính 10 điểm; tỷ lệ thu ngân sách bình quân hàng năm trên địa bàn (tính bình quân trong 03 năm gần nhất) đạt 100% kế hoạch được tính 05 điểm, cứ vượt mỗi 10% kế hoạch được cộng thêm 02 điểm (tối đa không quá 15 điểm); tỷ lệ tín đồ tôn giáo từ 30% đến 50% dân số được tính 10 điểm, chiếm trên 50% dân số được tính 15 điểm.

Khung điểm phân loại đơn vị hành chính cấp xã

Việc xếp loại đơn vị hành chính cấp xã được căn cứ vào tổng số điểm tích lũy từ các tiêu chí nêu trên theo khung điểm quy định như sau:

• Xã, phường, thị trấn loại 1: Đạt tổng số điểm từ 221 điểm trở lên.
• Xã, phường, thị trấn loại 2: Đạt tổng số điểm từ 141 điểm đến 220 điểm.
• Xã, phường, thị trấn loại 3: Đạt tổng số điểm từ 140 điểm trở xuống.

Thẩm quyền, trình tự và thủ tục phân loại

• Thẩm quyền quyết định: Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (sau đây gọi chung là cấp tỉnh) có thẩm quyền quyết định việc phân loại đơn vị hành chính cấp xã.
• Trình tự, thủ tục thực hiện:
  • Bước 1: Ủy ban nhân dân cấp xã lập và trình lên Ủy ban nhân dân quận, huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh (sau đây gọi chung là cấp huyện) hồ sơ ban đầu bao gồm: trích lục bản đồ địa giới hành chính; bản thống kê số dân; các văn bản pháp lý chứng minh về các yếu tố đặc thù.
  • Bước 2: Ủy ban nhân dân cấp huyện xây dựng đề án phân loại đơn vị hành chính cấp xã và trình Hội đồng nhân dân cùng cấp xem xét, thông qua.
  • Bước 3: Sau khi có nghị quyết thông qua của Hội đồng nhân dân cấp huyện, Ủy ban nhân dân cấp huyện trình hồ sơ lên Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh xem xét, ra quyết định phân loại chính thức.

Điều chỉnh phân loại và xử lý vi phạm

• Điều chỉnh phân loại: Định kỳ sau 05 năm kể từ ngày quyết định phân loại có hiệu lực thi hành, Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh tiến hành xem xét, quyết định điều chỉnh việc phân loại. Trong trường hợp địa phương có biến động lớn về dân số, diện tích hoặc có sự điều chỉnh địa giới hành chính theo quyết định của cấp có thẩm quyền, việc phân loại lại phải được thực hiện ngay theo đúng quy định của Nghị định này.
• Xử lý vi phạm: Các tổ chức, cá nhân có hành vi làm sai lệch hồ sơ, tài liệu, số liệu thống kê trong quá trình xây dựng các tiêu chí tính điểm phân loại hoặc làm trái với quy định tại Nghị định này sẽ bị xử lý nghiêm minh theo quy định của pháp luật hiện hành tùy theo tính chất và mức độ vi phạm.

Hiệu lực thi hành và trách nhiệm tổ chức thực hiện

Nghị định 159/2005/NĐ-CP có hiệu lực thi hành sau 15 ngày kể từ ngày đăng Công báo. Các quy định trước đây trái với Nghị định này đều bị bãi bỏ. Bộ trưởng Bộ Nội vụ chịu trách nhiệm hướng dẫn, theo dõi và kiểm tra việc thi hành. Các Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ, Thủ trưởng cơ quan thuộc Chính phủ và Chủ tịch Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chịu trách nhiệm thi hành nghiêm túc Nghị định này.