Nghị định số 20/2000/NĐ-CP do Chính phủ ban hành quy định chi tiết về việc xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tiền tệ và hoạt động ngân hàng. Văn bản này thiết lập khung pháp lý toàn diện nhằm xử lý các hành vi vi phạm quy tắc quản lý Nhà nước trong lĩnh vực ngân hàng nhưng chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự.

Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng

Nghị định áp dụng đối với mọi tổ chức, cá nhân (bao gồm cả tổ chức, cá nhân nước ngoài hoạt động trên lãnh thổ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, trừ trường hợp Điều ước quốc tế mà Việt Nam ký kết hoặc tham gia có quy định khác) có hành vi cố ý hoặc vô ý vi phạm các quy định quản lý nhà nước về tiền tệ và ngân hàng.

Nguyên tắc chung và thời hiệu xử lý

• Nguyên tắc xử phạt: Thực hiện theo quy định tại Điều 3 của Pháp lệnh xử lý vi phạm hành chính.
• Thời hiệu xử phạt: Là 2 năm kể từ ngày thực hiện hành vi vi phạm hành chính. Nếu quá thời hạn này thì không xử phạt nhưng vẫn bị áp dụng biện pháp buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu đã bị thay đổi do hành vi vi phạm gây ra.
• Thời hạn được coi là chưa bị xử phạt: Sau 1 năm kể từ ngày thi hành xong quyết định xử phạt hoặc hết hiệu lực thi hành quyết định xử phạt mà không tái phạm thì được coi như chưa bị xử phạt vi phạm hành chính.
• Thủ tục, cưỡng chế và thi hành: Thực hiện nghiêm ngặt theo các quy định tương ứng của Pháp lệnh xử lý vi phạm hành chính.

Tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng trong xử phạt

• Tình tiết giảm nhẹ: Người vi phạm hành chính đã chủ động ngăn chặn, làm giảm bớt tác hại của hành vi vi phạm hoặc tự nguyện khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại.
• Tình tiết tăng nặng: Vi phạm có tổ chức; vi phạm nhiều lần hoặc tái phạm; lợi dụng chức vụ, quyền hạn; lợi dụng hoàn cảnh chiến tranh, thiên tai hoặc những hoàn cảnh khó khăn đặc biệt khác của xã hội để vi phạm; vi phạm trong thời gian đang chấp hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính hoặc đang chấp hành hình phạt của bản án hình sự; có hành vi trốn tránh, che giấu sau khi vi phạm.

Hình thức xử phạt và thẩm quyền xử lý

Đối với mỗi hành vi vi phạm, tổ chức, cá nhân phải chịu hình thức xử phạt chính là phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền. Tùy theo tính chất, mức độ vi phạm, đối tượng vi phạm có thể bị áp dụng hình thức xử phạt bổ sung (tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm; tước quyền sử dụng giấy phép hoạt động nghiệp vụ có thời hạn hoặc không thời hạn) và các biện pháp khắc phục hậu quả (buộc bồi thường thiệt hại, buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu).

Thẩm quyền xử phạt cụ thể được phân định như sau:

• Thanh tra viên Ngân hàng đang thi hành công vụ: Có quyền phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền đến 200.000 đồng.
• Chánh Thanh tra chi nhánh Ngân hàng Nhà nước: Có quyền phạt cảnh cáo, phạt tiền đến 10.000.000 đồng, áp dụng tịch thu tang vật, buộc khắc phục hậu quả và đề nghị Giám đốc chi nhánh Ngân hàng Nhà nước cấp tỉnh tước quyền sử dụng giấy phép.
• Chánh Thanh tra Ngân hàng Nhà nước: Có quyền phạt cảnh cáo, phạt tiền đến 20.000.000 đồng, áp dụng tịch thu tang vật, buộc khắc phục hậu quả và đề nghị Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam tước quyền sử dụng giấy phép.
• Ủy quyền xử phạt: Người có thẩm quyền được phép ủy quyền cho cấp Phó thực hiện thẩm quyền xử phạt khi vắng mặt.

Quy định xử phạt đối với các hành vi vi phạm cụ thể

1. Vi phạm về giấy phép, trụ sở, thành lập và giải thể tổ chức tín dụng

• Phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng đối với hành vi cho mượn, cho thuê, chuyển nhượng, tẩy xóa, sửa chữa giấy phép hoặc hoạt động không đúng Điều lệ chưa được chuẩn y.
• Phạt tiền từ 15.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với hành vi tiếp tục hoạt động ngân hàng khi giấy phép đã hết thời hạn hoặc không gia hạn giấy phép.
• Phạt tiền từ 2.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng đối với hành vi tự ý thay đổi địa điểm đặt trụ sở chính, sở giao dịch, chi nhánh, công ty trực thuộc, văn phòng đại diện khi chưa được phép.
• Phạt tiền từ 15.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với hành vi tự ý chia, tách, hợp nhất, sáp nhập, mua lại, giải thể tổ chức tín dụng; tự ý mở sở giao dịch, chi nhánh, văn phòng đại diện hoặc thành lập công ty trực thuộc hạch toán độc lập mà không có sự chấp thuận bằng văn bản của cấp có thẩm quyền.

2. Vi phạm về quản trị, điều hành, kiểm soát và kiểm toán nội bộ

• Phạt tiền từ 1.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng đối với các hành vi: Chủ tịch Hội đồng quản trị (HĐQT) kiêm nhiệm Tổng giám đốc/Giám đốc hoặc Phó Tổng giám đốc/Phó Giám đốc; ủy quyền cho người ngoài HĐQT thực hiện nhiệm vụ; Chủ tịch HĐQT tham gia điều hành tổ chức tín dụng khác; Tổng giám đốc/Giám đốc không cư trú tại Việt Nam khi đương nhiệm; bố trí người thân (bố, mẹ, vợ, chồng, con, anh chị em ruột) làm Ban kiểm soát, Kế toán trưởng chung với thành viên HĐQT, Tổng giám đốc/Giám đốc; thành viên Ban kiểm soát không thực hiện đúng nhiệm vụ.
• Phạt tiền từ 2.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng đối với tổ chức tín dụng bầu, bố trí người đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự, người có tiền án về tội an ninh quốc gia, sở hữu, kinh tế nghiêm trọng, hoặc người từng quản lý doanh nghiệp bị phá sản/đình chỉ hoạt động vào các chức danh chủ chốt.
• Phạt tiền từ 15.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với hành vi HĐQT nhân danh tổ chức tín dụng quyết định các vấn đề trái với Điều lệ hoạt động hoặc quy định pháp luật.
• Phạt tiền từ 1.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng đối với hành vi tự ý thay đổi tên gọi của tổ chức tín dụng hoặc thay đổi nhân sự chủ chốt (thành viên HĐQT, Tổng giám đốc/Giám đốc, Ban kiểm soát) khi chưa được chấp thuận.
• Phạt tiền từ 3.000.000 đồng đến 15.000.000 đồng đối với hành vi tự ý thay đổi vốn điều lệ, nội dung, phạm vi hoạt động hoặc tỷ lệ sở hữu cổ phần trên 10% mà không được phép. Vi phạm này còn bị áp dụng hình thức xử phạt bổ sung là tước quyền sử dụng giấy phép từ 3 đến 6 tháng.
• Xử phạt vi phạm về kiểm tra, kiểm toán nội bộ: Phạt cảnh cáo nếu không lập chương trình hoặc tổ chức bộ máy sai quy định; phạt tiền từ trên 2.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng nếu không thực hiện kiểm tra, kiểm toán nội bộ định kỳ hoặc không kiểm toán hoạt động nghiệp vụ theo quy định.

3. Vi phạm về huy động vốn, cho vay, bảo lãnh và cho thuê tài chính

• Huy động vốn: Phạt cảnh cáo tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi bắt buộc nhưng chậm nộp phí. Phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với tổ chức tín dụng phi ngân hàng nhận tiền gửi sai quy định. Phạt tiền từ 15.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với hành vi tự ý phát hành chứng chỉ tiền gửi, trái phiếu, giấy tờ có giá khi chưa được chấp thuận bằng văn bản.
• Cho vay: Phạt tiền từ 200.000 đồng đến 500.000 đồng đối với hành vi không lưu giữ đủ hồ sơ tín dụng, không công bố lãi suất hoặc hợp đồng không đúng mẫu. Phạt tiền từ trên 500.000 đồng đến 2.000.000 đồng nếu lập hợp đồng sai quy định hoặc không giám sát quá trình sử dụng vốn vay. Phạt tiền từ trên 2.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng đối với hành vi cho vay không đủ điều kiện, áp dụng sai lãi suất, miễn giảm lãi, đảo nợ trái quy định (buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu trong 1 tháng). Phạt tiền từ 3.000.000 đồng đến 15.000.000 đồng đối với hành vi cho vay trên cơ sở cầm cố cổ phiếu của chính tổ chức tín dụng đó.
• Chiết khấu: Phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với hành vi cấp tín dụng dưới hình thức chiết khấu, tái chiết khấu, cầm cố thương phiếu trái quy định.
• Bảo lãnh ngân hàng: Phạt tiền từ 200.000 đồng đến 500.000 đồng nếu không lưu hồ sơ. Phạt tiền từ 2.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng nếu bảo lãnh cho đối tượng không đủ điều kiện hoặc áp dụng sai phí bảo lãnh (bị tước quyền bảo lãnh 3 tháng). Phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 15.000.000 đồng nếu bảo lãnh vượt mức quy định hoặc nhận tài sản thế chấp sai quy định. Phạt tiền từ 15.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng nếu thực hiện bảo lãnh cho tổ chức, cá nhân nước ngoài khi chưa được phép thanh toán quốc tế.
• Cho thuê tài chính: Phạt tiền từ 200.000 đồng đến 500.000 đồng nếu thiếu hồ sơ; phạt từ 1.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng nếu lập hợp đồng sai quy định; phạt từ 3.000.000 đồng đến 15.000.000 đồng nếu không lập hợp đồng, cho thuê không đủ điều kiện hoặc vượt tỷ lệ giới hạn (bị tước quyền hoạt động từ 3 đến 6 tháng). Phạt tiền từ 15.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng nếu hoạt động cho thuê tài chính khi chưa có giấy phép.

4. Vi phạm về quản lý ngoại hối và kinh doanh vàng

• Phạt tiền từ 200.000 đồng đến 500.000 đồng đối với hành vi không niêm yết tỷ giá, giá vàng hoặc không gửi báo cáo hoạt động ngoại hối, kinh doanh vàng.
• Phạt tiền từ trên 500.000 đồng đến 2.000.000 đồng đối với hành vi gian lận trong mua bán vàng, không dùng hóa đơn của Bộ Tài chính, hoặc mua bán ngoại tệ không đúng tỷ giá niêm yết.
• Phạt tiền từ trên 2.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng đối với hành vi cho vay bằng ngoại tệ trái quy định.
• Phạt tiền từ trên 10.000.000 đồng đến 15.000.000 đồng đối với các hành vi: Tự ý mở/sử dụng tài khoản ngoại tệ ở nước ngoài; chuyển ngoại hối, vàng trái phép qua biên giới; vi phạm quy định về trạng thái ngoại hối; không bán ngoại tệ thu được cho tổ chức tín dụng theo quy định; vi phạm quy định về vay, trả nợ, bảo lãnh nước ngoài; mua bán vàng tiêu chuẩn quốc tế trái phép; che giấu, đồng lõa vi phạm ngoại hối. Vi phạm này sẽ bị tịch thu ngoại hối hoặc vàng.
• Phạt tiền từ 15.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với hành vi kinh doanh ngoại hối, vàng không phép hoặc khi đã bị đình chỉ, hết hạn giấy phép; tự ý phát hành giấy tờ có giá bằng ngoại tệ/vàng để huy động vốn khi chưa được Ngân hàng Nhà nước cấp phép (tái phạm bị tước giấy phép 3 tháng, buộc chấm dứt hoạt động).

5. Vi phạm về kế toán, ngân quỹ, tài chính, dự trữ bắt buộc và tài sản

• Kế toán, thống kê: Xử phạt theo quy định chung của Chính phủ về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực kế toán, thống kê.
• An toàn kho quỹ: Phạt tiền từ 200.000 đồng đến 2.000.000 đồng đối với hành vi vi phạm chế độ an toàn kho quỹ.
• Dự trữ bắt buộc: Phạt cảnh cáo đối với hành vi duy trì số dư bình quân tài khoản tiền gửi tại Ngân hàng Nhà nước thấp hơn mức dự trữ bắt buộc; đồng thời buộc phải thực hiện ngay mức dự trữ bắt buộc.
• Ngân quỹ và tài chính: Phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 15.000.000 đồng đối với hành vi trích lập các quỹ trái phép, dùng quỹ dự trữ bổ sung vốn điều lệ để chia cổ tức, hoặc chuyển các quỹ này ra nước ngoài trái quy định.
• Mua sắm tài sản cố định: Phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với hành vi mua, đầu tư tài sản cố định vượt quá 50% vốn tự có.
• Kinh doanh bất động sản: Phạt tiền từ 15.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với tổ chức tín dụng trực tiếp kinh doanh bất động sản; đồng thời buộc chấm dứt ngay hoạt động này.

6. Vi phạm về bảo đảm an toàn hoạt động của tổ chức tín dụng

• Phạt tiền từ 1.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng đối với hành vi cho vay vượt quá 5% vốn tự có cho các đối tượng hạn chế (kiểm toán viên, kế toán trưởng, thanh tra viên, cổ đông sở hữu trên 10% vốn).
• Phạt tiền từ 2.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng đối với hành vi cho vay hợp vốn sai quy định hoặc vi phạm giới hạn bảo lãnh đối với một khách hàng.
• Phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 15.000.000 đồng đối với hành vi cho vay đối với các đối tượng cấm (thành viên HĐQT, Ban kiểm soát, Ban điều hành, người thẩm định/xét duyệt cho vay, người thân của họ); chấp nhận bảo lãnh của các đối tượng này để cấp tín dụng; hoặc cấp tín dụng không bảo đảm, ưu đãi sai quy định cho các đối tượng hạn chế.
• Phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với hành vi cho vay một khách hàng vượt quá 15% vốn tự có (trừ các trường hợp đặc biệt theo quy định của Chính phủ hoặc vốn ủy thác).
• Phạt tiền từ 3.000.000 đồng đến 15.000.000 đồng đối với hành vi vi phạm các tỷ lệ bảo đảm an toàn bắt buộc (khả năng chi trả, an toàn vốn tối thiểu, giới hạn nguồn vốn ngắn hạn cho vay trung-dài hạn, tỷ lệ dư nợ trên tiền gửi).
• Phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với hành vi góp vốn, mua cổ phần vượt mức tối đa quy định hoặc chuyển nhượng cổ phần trái phép.
• Phạt tiền từ 1.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng đối với hành vi phân loại tài sản có sai quy định. Phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 15.000.000 đồng đối với hành vi lập hoặc sử dụng dự phòng rủi ro trái quy định.
• Biện pháp khắc phục: Hầu hết các vi phạm về an toàn hoạt động đều bị buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu trong thời hạn 1 tháng.

7. Vi phạm về thông tin, báo cáo và bảo mật hoạt động ngân hàng

• Phạt cảnh cáo đối với hành vi chậm nộp báo cáo. Phạt tiền từ trên 200.000 đồng đến 2.000.000 đồng đối với hành vi nộp thiếu báo cáo hoặc sai mẫu biểu.
• Phạt tiền từ trên 2.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng đối với hành vi báo cáo không trung thực hoặc tự ý cung cấp thông tin mật của Ngân hàng Nhà nước, tổ chức tín dụng cho bên thứ ba khi chưa được phép.
• Phạt tiền từ trên 5.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với hành vi không báo cáo kịp thời các diễn biến bất thường có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động của tổ chức tín dụng.
• Vi phạm bí mật nhà nước ngành ngân hàng (vô ý tiết lộ hoặc làm mất tài liệu chưa gây hậu quả nghiêm trọng): Phạt tiền từ 100.000 đồng đến 500.000 đồng đối với tài liệu độ "Mật"; phạt từ trên 500.000 đồng đến 2.000.000 đồng đối với tài liệu độ "Tối mật"; phạt từ trên 2.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng đối với tài liệu độ "Tuyệt mật".

8. Hành vi cản trở thanh tra, cạnh tranh bất hợp pháp và xâm phạm quyền tự chủ kinh doanh

• Phạt cảnh cáo đối với hành vi ép buộc tổ chức tín dụng cấp tín dụng, góp vốn, mua cổ phần, hoạt động ngoại hối trái quy định hoặc đồng lõa với các hành vi này.
• Phạt cảnh cáo đối với hành vi trì hoãn, lẩn tránh cung cấp tài liệu cho thanh tra; che giấu, sửa chữa chứng từ, thay đổi tang vật; tự ý tháo bỏ niêm phong kho, quỹ, hồ sơ tài liệu đang bị tạm giữ.
• Phạt tiền từ trên 500.000 đồng đến 2.000.000 đồng đối với hành vi không chấp hành quyết định xử lý hoặc can thiệp vào hoạt động xử lý của Thanh tra ngân hàng.
• Phạt tiền từ 200.000 đồng đến 5.000.000 đồng đối với hành vi thông tin sai sự thật nhằm cạnh tranh bất hợp pháp, gây tổn hại đến lợi ích của tổ chức tín dụng và các tổ chức, cá nhân khác.

Giải quyết khiếu nại, tố cáo và xử lý kỷ luật cán bộ

• Khiếu nại, khởi kiện: Việc khiếu nại, khởi kiện đối với quyết định xử phạt được thực hiện theo quy định của Luật Các tổ chức tín dụng, Luật Khiếu nại, tố cáo và các văn bản pháp luật liên quan.
• Tố cáo: Việc tố cáo hành vi trái pháp luật của người có thẩm quyền xử phạt thực hiện theo quy định của Pháp lệnh xử lý vi phạm hành chính.
• Xử lý người có thẩm quyền vi phạm: Người có thẩm quyền xử phạt có hành vi dung túng, bao che, không xử phạt hoặc xử phạt sai quy định, vượt thẩm quyền thì tùy mức độ sẽ bị xử lý kỷ luật hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự; nếu gây thiệt hại vật chất phải bồi thường theo quy định.

Hiệu lực thi hành và trách nhiệm thực hiện

Nghị định số 20/2000/NĐ-CP có hiệu lực thi hành sau 15 ngày kể từ ngày ký. Các quy định trước đây trái với Nghị định này đều bị bãi bỏ. Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam chịu trách nhiệm hướng dẫn thi hành. Các Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ, Thủ trưởng cơ quan thuộc Chính phủ, Chủ tịch Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chịu trách nhiệm thi hành Nghị định này.