Nghị định số 56/2002/NĐ-CP do Chính phủ ban hành (ký bởi Thủ tướng Phan Văn Khải) quy định chi tiết về việc tổ chức cai nghiện ma túy tại gia đình và cộng đồng. Đây là văn bản pháp lý quan trọng nhằm thiết lập cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, cộng đồng và các cơ quan chức năng trong việc hỗ trợ người nghiện ma túy phục hồi sức khỏe, nhân cách, từ bỏ sự lệ thuộc vào ma túy để tái hòa nhập xã hội một cách bền vững.

Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng

Nghị định này quy định về các hoạt động y tế, tâm lý, xã hội phục vụ công tác cai nghiện ma túy được thực hiện ngay tại gia đình và xã, phường, thị trấn (gọi chung là cấp xã) nơi người nghiện cư trú. Đối tượng áp dụng là những người nghiện ma túy đăng ký cai nghiện tự nguyện tại gia đình và cộng đồng, với điều kiện họ không thuộc diện bị đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc, không đang bị áp dụng biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn, không bị đưa vào trường giáo dưỡng, cơ sở giáo dục hoặc không bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội sử dụng trái phép chất ma túy.

- Nguyên tắc cốt lõi và quy trình cai nghiện

• Tính chất nhân văn: Việc cai nghiện ma túy tại gia đình và cộng đồng không bị coi là biện pháp xử lý vi phạm hành chính. Nhà nước khuyến khích tinh thần tự nguyện của người nghiện và đề cao vai trò, trách nhiệm của gia đình trong suốt quá trình cai nghiện.
• Quy trình và thời hạn: Hoạt động cai nghiện phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình hướng dẫn chuyên môn của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội và Bộ Y tế. Thời hạn cai nghiện tại gia đình và cộng đồng được quy định tối thiểu là 06 tháng.

- Các hành vi bị nghiêm cấm

• Nghiêm cấm hành vi che giấu tình trạng nghiện, không khai báo hoặc không đăng ký hình thức cai nghiện ma túy.
• Nghiêm cấm việc tiếp tục sử dụng trái phép chất ma túy trong thời gian đang thực hiện quy trình cai nghiện.
• Nghiêm cấm mọi hành vi lôi kéo, cưỡng bức người khác sử dụng ma túy hoặc che giấu người nghiện ma túy.
• Nghiêm cấm các hành vi chống đối, cản trở việc thực hiện các quy định pháp luật về cai nghiện ma túy tại gia đình và cộng đồng.

- Chính sách hỗ trợ và nguồn tài chính

• Chính sách khuyến khích: Nhà nước tạo điều kiện thuận lợi và khuyến khích các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước tài trợ cho công tác cai nghiện. Các tổ chức, cá nhân tham gia dạy nghề, tạo việc làm cho người sau cai nghiện sẽ được hỗ trợ vay vốn với lãi suất ưu đãi.
• Trách nhiệm đóng góp chi phí: Chi phí cai nghiện do chính người nghiện, vợ/chồng, cha/mẹ hoặc người giám hộ hợp pháp đóng góp theo hướng dẫn của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội và Bộ Tài chính.
• Chính sách miễn giảm: Những đối tượng gặp hoàn cảnh đặc biệt khó khăn, người chưa thành niên không nơi nương tựa hoặc người thuộc diện hưởng chính sách ưu đãi xã hội sẽ được xem xét hỗ trợ tiền thuốc điều trị cắt cơn.

- Quy trình đăng ký, lập hồ sơ và tổ chức thực hiện

• Khai báo và đăng ký: Người nghiện phải tự giác khai báo tình trạng và đăng ký hình thức cai nghiện. Nếu người nghiện không tự khai báo, gia đình hoặc người giám hộ có trách nhiệm báo cáo với Ủy ban nhân dân (UBND) cấp xã. Trường hợp tự khai báo tại nơi làm việc, cơ quan, tổ chức đó có trách nhiệm lập danh sách gửi về UBND cấp xã nơi người đó cư trú.
• Hồ sơ ban đầu: Gồm bản tự khai báo của người nghiện (hoặc biên bản khai báo của gia đình/người giám hộ) và bản cam kết tự nguyện cai nghiện tại gia đình, cộng đồng.
• Thành lập Tổ công tác cai nghiện: Chủ tịch UBND cấp xã ra quyết định thành lập Tổ công tác cai nghiện ma túy gồm đại diện lãnh đạo UBND, cán bộ y tế, công an, cán sự xã hội và các đoàn thể địa phương để trực tiếp hỗ trợ, theo dõi người cai nghiện.
• Quyết định cai nghiện: Chủ tịch UBND cấp xã ban hành quyết định cho phép cai nghiện tại gia đình, cộng đồng và gửi quyết định này đến cá nhân, gia đình người nghiện, Tổ công tác và tổ trưởng tổ dân cư để phối hợp thực hiện.

- Trách nhiệm của Tổ công tác và cơ sở y tế

• Nhiệm vụ của Tổ công tác: Xây dựng kế hoạch cai nghiện phù hợp với hoàn cảnh từng đối tượng; hướng dẫn, giám sát và đánh giá kết quả hàng tháng; phân công người hỗ trợ người nghiện sửa đổi hành vi, phục hồi nhân cách; tư vấn tâm lý và tổ chức các hoạt động phục hồi chức năng, lao động sản xuất sau cắt cơn.
• Nhiệm vụ của cán bộ y tế: Phối hợp với gia đình lập hồ sơ bệnh án, xây dựng phác đồ điều trị cắt cơn, giải độc an toàn theo hướng dẫn của Bộ Y tế, kết hợp trị liệu tâm lý để ổn định tinh thần cho người nghiện.
• Cai nghiện tập trung tại xã: Đối với người nghiện không có điều kiện cắt cơn tại gia đình, UBND cấp xã tổ chức điều trị cắt cơn tập trung tại một địa điểm của xã dưới sự quản lý của Tổ công tác. Sau khi cắt cơn, các bước phục hồi tiếp theo sẽ được thực hiện tại gia đình.
• Cấp giấy chứng nhận: Khi hết thời hạn cai nghiện, Tổ công tác phối hợp với tổ dân cư và gia đình đánh giá kết quả. Nếu người nghiện đã hoàn thành tốt và hết nghiện, Chủ tịch UBND cấp xã sẽ cấp giấy chứng nhận đã cai nghiện ma túy và chuyển sang danh sách quản lý, chăm sóc phòng chống tái nghiện tại cộng đồng.

- Trách nhiệm của cá nhân, gia đình và chính quyền địa phương

• Đối với người nghiện: Phải tự giác khai báo, cam kết thực hiện đúng kế hoạch cai nghiện, chấp hành nghiêm chỉnh pháp luật, giữ liên lạc thường xuyên với cán bộ hỗ trợ và đóng góp đầy đủ chi phí theo quy định.
• Đối với gia đình/người giám hộ: Khai báo kịp thời, cung cấp thông tin lập hồ sơ, phối hợp chặt chẽ với chính quyền để giám sát, ngăn ngừa người nghiện tái sử dụng ma túy; xây dựng môi trường gia đình hòa thuận, xóa bỏ mặc cảm để giúp người nghiện quyết tâm cai nghiện.
• Đối với UBND cấp xã: Thống kê, phân loại người nghiện trên địa bàn; chủ trì phối hợp triển khai các hoạt động cai nghiện; thành lập các câu lạc bộ, hoạt động văn hóa thể thao lành mạnh; tạo điều kiện cho người sau cai nghiện học nghề, vay vốn, tìm việc làm; thực hiện kiểm tra, giám sát và báo cáo định kỳ lên cơ quan quản lý cấp huyện.

- Trách nhiệm của các Bộ, ngành Trung ương

• Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội: Chủ trì hướng dẫn, chỉ đạo nghiệp vụ cai nghiện; tổ chức tập huấn cho cán bộ cơ sở; phối hợp với Bộ Y tế ban hành quy trình phục hồi sức khỏe, nhân cách; phối hợp với Bộ Kế hoạch và Đầu tư phân bổ kinh phí hàng năm; thanh tra, kiểm tra công tác cai nghiện.
• Bộ Y tế: Hướng dẫn chuyên môn xét nghiệm, lập bệnh án và phác đồ điều trị cắt cơn; hỗ trợ kỹ thuật y tế cho tuyến cơ sở; nghiên cứu, sản xuất các loại thuốc và phương pháp điều trị cai nghiện hiệu quả.
• Bộ Công an: Chỉ đạo lực lượng Công an cấp xã phối hợp thẩm tra, lập hồ sơ người nghiện; đấu tranh triệt xóa các tụ điểm mua bán, sử dụng ma túy trái phép; hướng dẫn quản lý chặt chẽ đối tượng trước và sau cai nghiện.
• Bộ Tài chính: Phối hợp với Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội hướng dẫn cơ chế quản lý, sử dụng kinh phí cai nghiện và thực hiện chính sách miễn, giảm chi phí cho các đối tượng ưu tiên.
• UBND các cấp (tỉnh, huyện): Bố trí nguồn lực, chỉ đạo thực hiện kế hoạch cai nghiện tại địa phương; lồng ghép chương trình cai nghiện với các chương trình phát triển kinh tế - xã hội; chỉ đạo công tác dạy nghề, tạo việc làm và phòng chống tái nghiện.

- Khen thưởng, xử lý vi phạm và điều khoản thi hành

• Khen thưởng: Tổ chức, cá nhân có thành tích xuất sắc trong công tác tổ chức và thực hiện cai nghiện tại gia đình và cộng đồng sẽ được khen thưởng kịp thời theo quy định của pháp luật.
• Xử lý vi phạm đối với người nghiện: Người nghiện vi phạm các quy định tại Nghị định này sẽ bị xử lý vi phạm hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tùy theo tính chất và mức độ vi phạm.
• Xử lý vi phạm đối với người có thẩm quyền: Cán bộ, công chức lợi dụng chức vụ, quyền hạn làm trái quy định, bao che, dung túng cho hành vi vi phạm hoặc xâm phạm danh dự, nhân phẩm, sức khỏe của người cai nghiện sẽ bị xử lý kỷ luật hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự; nếu gây thiệt hại vật chất phải bồi thường theo luật định.
• Hiệu lực thi hành: Nghị định 56/2002/NĐ-CP có hiệu lực thi hành sau 15 ngày kể từ ngày ký. Các quy định trước đây trái với Nghị định này đều bị bãi bỏ. Bộ trưởng các Bộ: Lao động - Thương binh và Xã hội, Công an, Y tế, Tài chính chịu trách nhiệm hướng dẫn thi hành chi tiết Nghị định này.