Nghị định 77/2001/NĐ-CP do Chính phủ ban hành nhằm hướng dẫn chi tiết thi hành Nghị quyết số 35/2000/QH10 của Quốc hội về việc thi hành Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000. Nghị định này tập trung giải quyết việc đăng ký kết hôn cho các trường hợp nam và nữ chung sống với nhau như vợ chồng trên thực tế qua các thời kỳ lịch sử nhưng chưa thực hiện thủ tục đăng ký kết hôn theo quy định pháp luật.

Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng

Nghị định quy định chi tiết về việc đăng ký kết hôn đối với hai nhóm đối tượng cụ thể sau:

• Các trường hợp quan hệ vợ chồng được xác lập trước ngày 03 tháng 01 năm 1987 (ngày Luật Hôn nhân và gia đình năm 1986 có hiệu lực pháp luật) mà chưa đăng ký kết hôn.
• Các trường hợp nam và nữ chung sống với nhau như vợ chồng từ ngày 03 tháng 01 năm 1987 đến ngày 01 tháng 01 năm 2001 (ngày Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 có hiệu lực pháp luật) mà chưa đăng ký kết hôn.
• Quy định này áp dụng cho cả các trường hợp đặc biệt bao gồm: giữa công dân Việt Nam với công dân của nước láng giềng có chung đường biên giới đã sinh sống ổn định, lâu dài tại Việt Nam; giữa công dân Việt Nam với người không quốc tịch thường trú tại Việt Nam; hoặc cả hai bên kết hôn đều là người không quốc tịch thường trú tại Việt Nam.

Chính sách khuyến khích và nghĩa vụ đăng ký kết hôn

• Đối với quan hệ vợ chồng xác lập trước ngày 03/01/1987: Nhà nước khuyến khích và tạo mọi điều kiện thuận lợi để các bên thực hiện đăng ký kết hôn. Việc đăng ký kết hôn đối với nhóm đối tượng này không bị hạn chế về mặt thời gian.
• Đối với trường hợp chung sống như vợ chồng từ ngày 03/01/1987 đến ngày 01/01/2001: Nếu có đủ điều kiện kết hôn theo quy định của Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 thì các bên có nghĩa vụ phải đăng ký kết hôn. Sau ngày 01 tháng 01 năm 2003, nếu họ vẫn không đăng ký kết hôn thì pháp luật sẽ không công nhận họ là vợ chồng.

Thời điểm công nhận quan hệ hôn nhân có hiệu lực

Quan hệ hôn nhân của những người đăng ký kết hôn theo Nghị định này được pháp luật công nhận kể từ ngày các bên thực tế xác lập quan hệ vợ chồng hoặc bắt đầu chung sống với nhau như vợ chồng. Ngày công nhận hôn nhân có hiệu lực phải được ghi nhận rõ ràng, cụ thể trong Sổ đăng ký kết hôn và Giấy chứng nhận kết hôn theo hướng dẫn của Bộ Tư pháp.

Chính sách miễn lệ phí đăng ký kết hôn

Nhằm tạo điều kiện tối đa và khuyến khích người dân hợp pháp hóa quan hệ hôn nhân thực tế, Nhà nước quy định miễn toàn bộ lệ phí đăng ký kết hôn đối với tất cả các trường hợp thuộc phạm vi điều chỉnh của Nghị định này.

Thẩm quyền và thủ tục đăng ký kết hôn

• Thẩm quyền giải quyết: Ủy ban nhân dân xã, phường, thị trấn (gọi chung là Ủy ban nhân dân cấp xã) nơi đăng ký hộ khẩu thường trú của một trong hai bên thực hiện việc đăng ký kết hôn. Trường hợp cả hai bên không có hộ khẩu thường trú nhưng có đăng ký tạm trú có thời hạn, UBND cấp xã nơi một trong hai bên tạm trú sẽ thực hiện việc đăng ký.
• Thủ tục thực hiện: Các bên chỉ cần nộp Tờ khai đăng ký kết hôn và xuất trình Giấy chứng minh nhân dân hoặc giấy tờ hợp lệ thay thế. Trong Tờ khai, các bên tự ghi bổ sung ngày, tháng, năm xác lập quan hệ vợ chồng hoặc chung sống thực tế.
• Nguyên tắc xác định thời điểm chung sống: Trường hợp vợ chồng không cùng xác định được ngày, tháng cụ thể thì cách tính như sau: Nếu xác định được tháng mà không rõ ngày thì lấy ngày 01 của tháng tiếp theo; nếu chỉ xác định được năm mà không rõ ngày, tháng thì lấy ngày 01 tháng 01 của năm tiếp theo.

Giải quyết đăng ký kết hôn đối với quan hệ vợ chồng xác lập trước ngày 03/01/1987

• Trường hợp hai vợ chồng cùng thường trú hoặc tạm trú có thời hạn tại nơi đăng ký: UBND cấp xã thực hiện đăng ký kết hôn ngay sau khi nhận được Tờ khai.
• Trường hợp một bên không thường trú hoặc tạm trú tại nơi đăng ký nhưng UBND biết rõ về tình trạng hôn nhân của họ: Giải quyết đăng ký ngay.
• Trường hợp có tình tiết chưa rõ ràng về việc vi phạm chế độ một vợ một chồng: UBND yêu cầu các bên làm giấy cam đoan và phải có xác nhận của ít nhất hai người làm chứng về nội dung cam đoan đó. Người làm chứng phải chịu trách nhiệm hoàn toàn trước pháp luật về tính chính xác của lời chứng.

Giải quyết đăng ký kết hôn đối với trường hợp chung sống từ ngày 03/01/1987 đến ngày 01/01/2001

• Yêu cầu xác nhận tình trạng hôn nhân: Nếu một trong hai bên không có hộ khẩu thường trú hoặc tạm trú tại nơi đăng ký, Tờ khai phải được cơ quan, đơn vị nơi công tác (đối với cán bộ, công chức, lực lượng vũ trang) hoặc UBND cấp xã nơi cư trú xác nhận về tình trạng hôn nhân. Nếu cả hai cùng cư trú tại nơi đăng ký thì không cần xác nhận này.
• Kiểm tra điều kiện kết hôn: Sau khi nhận Tờ khai, UBND tiến hành kiểm tra điều kiện kết hôn theo quy định tại Điều 9 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 để thực hiện đăng ký ngay. Nếu có nghi vấn, yêu cầu các bên làm giấy cam đoan có xác nhận của ít nhất hai người làm chứng.

Địa điểm đăng ký kết hôn linh hoạt

Để tạo sự thuận tiện tối đa cho người dân, việc đăng ký kết hôn không nhất thiết phải thực hiện tại trụ sở UBND cấp xã mà có thể được tổ chức lưu động tại thôn, bản, tổ dân phố theo kế hoạch chủ động của Ủy ban nhân dân cấp xã.

Quy định về việc công nhận con chung

• Con sinh ra trước ngày đăng ký kết hôn của các trường hợp thuộc phạm vi điều chỉnh của Nghị định này và được cha mẹ thừa nhận thì được công nhận là con chung của vợ chồng.
• Trường hợp trong Sổ đăng ký khai sinh và Giấy khai sinh của con vẫn đang bỏ trống phần ghi về người cha: UBND cấp xã nơi đã đăng ký khai sinh căn cứ vào Giấy chứng nhận kết hôn của cha mẹ để ghi bổ sung thông tin người cha, đồng thời thực hiện gạch bỏ phần ghi chú "con ngoài giá thú" trong Sổ đăng ký khai sinh.

Trách nhiệm của các cơ quan quản lý nhà nước

• Bộ Tư pháp: Chịu trách nhiệm trước Chính phủ trong việc chỉ đạo, hướng dẫn, kiểm tra và đôn đốc việc triển khai thực hiện đồng bộ Nghị định này trên phạm vi cả nước.
• Ủy ban nhân dân cấp tỉnh và cấp huyện: Trong phạm vi quyền hạn của mình, có trách nhiệm hướng dẫn, chỉ đạo, kiểm tra sát sao UBND cấp xã thực hiện nghiêm túc các quy định.
• Ủy ban nhân dân cấp xã: Có trách nhiệm chủ động tuyên truyền, vận động, rà soát, lập danh sách các đối tượng cần đăng ký kết hôn; tổ chức đăng ký kịp thời, thuận tiện; xác nhận tình trạng hôn nhân chính xác khi có yêu cầu và bảo đảm cân đối ngân sách nhà nước cho hoạt động này.

Hiệu lực thi hành

Nghị định 77/2001/NĐ-CP có hiệu lực thi hành sau 15 ngày, kể từ ngày ký ban hành. Các Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ, Thủ trưởng cơ quan thuộc Chính phủ và Chủ tịch Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chịu trách nhiệm thi hành nghiêm túc Nghị định này.