Nghị định số 81-CP do Chính phủ ban hành nhằm hướng dẫn thi hành Luật Bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp. Văn bản quy định chi tiết về nguyên tắc bầu cử, tiêu chuẩn cử tri, quy trình lập danh sách cử tri và ứng cử viên, phương thức tổ chức các đơn vị bầu cử, quy trình bỏ phiếu, kiểm phiếu cũng như việc xử lý các vi phạm liên quan nhằm bảo đảm cuộc bầu cử diễn ra dân chủ, đúng pháp luật, an toàn và tiết kiệm.

Phạm vi và đối tượng áp dụng: Nghị định này áp dụng đối với mọi công dân nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam có quyền bầu cử và ứng cử; các cơ quan nhà nước, Ủy ban nhân dân, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc các cấp; các tổ chức phụ trách bầu cử và các đơn vị vũ trang nhân dân tham gia vào quá trình bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp.

Nguyên tắc bầu cử và điều kiện độ tuổi của cử tri

• Bốn nguyên tắc cơ bản: Cuộc bầu cử phải tuân thủ tuyệt đối bốn nguyên tắc bao gồm phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng bảo đảm quyền tự do dân chủ và bình đẳng của mọi công dân.
• Độ tuổi bầu cử và ứng cử: Công dân Việt Nam không phân biệt dân tộc, nam nữ, thành phần xã hội, tín ngưỡng, tôn giáo, trình độ nghề nghiệp, đủ 18 tuổi trở lên có quyền bầu cử và đủ 21 tuổi trở lên có quyền ứng cử. Tính đến ngày 20 tháng 11 năm 1994 trở về trước, công dân đạt đủ số tuổi nêu trên (mỗi tuổi tròn đủ 365 ngày) thì được thực hiện quyền tương ứng.

Quy định về quyền bầu cử và ứng cử theo nơi cư trú

• Cấp xã, phường, thị trấn: Người cư trú thường xuyên có quyền lợi gắn bó với địa phương được thực hiện quyền bầu cử và ứng cử. Trường hợp mới di chuyển đến phải hoàn tất thủ tục nhập khẩu hoặc có giấy giới thiệu chuyển đến cư trú, làm ăn sinh sống hợp pháp.
• Cấp huyện và tương đương: Công dân di chuyển nơi cư trú trong phạm vi một huyện được bảo đảm quyền bầu cử và ứng cử không phân biệt thời hạn cư trú. Nếu di chuyển sang huyện khác, phải có giấy tờ di chuyển chính thức. Người đến địa phương khác chỉ để thăm hỏi người thân phải trở về huyện nơi cư trú chính thức để bỏ phiếu.
• Cấp tỉnh: Không phân biệt thời hạn cư trú trong phạm vi một tỉnh. Người từ tỉnh khác đến phải có giấy tờ di chuyển chính thức mới có quyền bầu cử, ứng cử; người tạm trú ngắn hạn để thăm hỏi phải quay về nơi cư trú chính thức để thực hiện quyền công dân.
• Đơn vị quân đội cơ động: Do yêu cầu nhiệm vụ phải di chuyển liên tục giữa các địa phương sẽ tham gia bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân cấp tỉnh, cấp huyện theo hướng dẫn cụ thể từ Bộ Quốc phòng.

Tiêu chuẩn đại biểu và phương pháp xác định số lượng đại biểu, đơn vị bầu cử

• Tiêu chuẩn đại biểu: Việc lựa chọn người có đủ năng lực và đạo đức là yếu tố then chốt. Cần bảo đảm sự cân đối giữa tiêu chuẩn và cơ cấu, không vì chạy theo cơ cấu mà xem nhẹ tiêu chuẩn chất lượng của đại biểu hoặc ngược lại.
• Căn cứ tính số lượng đại biểu: Sử dụng số liệu dân số do Tổng cục Thống kê Trung ương xác định vào tháng 12 năm 1993 để làm căn cứ thống nhất tính số lượng đại biểu được bầu cho từng cấp tỉnh, huyện, xã theo quy định của Luật Bầu cử.
• Phân chia đơn vị bầu cử: Cấp tỉnh tổ chức đơn vị bầu cử tại một huyện hoặc liên huyện; cấp huyện tổ chức tại một xã hoặc liên xã; cấp xã tổ chức tại một thôn, ấp, bản, xóm hoặc liên thôn, ấp, bản, xóm. Việc xác định số lượng đơn vị và số đại biểu ở mỗi đơn vị dựa trên tỷ lệ bình quân số dân mà một đại biểu đại diện.
• Phân định khu vực bỏ phiếu: Phải dựa trên điều kiện sinh hoạt, địa giới hành chính và năng lực tổ chức của địa phương. Khi chia khu vực bỏ phiếu, không được xé lẻ các thôn, ấp, bản, xóm, tổ dân phố. Trường hợp số cử tri quá đông buộc phải chia đôi thì phải xác định ranh giới rõ ràng để cử tri dễ nhận biết.

Thành lập và hoạt động của các tổ chức phụ trách bầu cử

• Hệ thống tổ chức phụ trách: Gồm có Hội đồng bầu cử (thành lập ở cấp tỉnh, huyện, xã), Ban bầu cử (thành lập tại mỗi đơn vị bầu cử) và Tổ bầu cử (thành lập tại mỗi khu vực bỏ phiếu).
• Kiêm nhiệm nhiệm vụ: Khi tổ chức bầu cử nhiều cấp trong cùng một ngày, nếu đơn vị bầu cử Hội đồng nhân dân tỉnh là huyện thì Hội đồng bầu cử huyện kiêm nhiệm nhiệm vụ của Ban bầu cử tỉnh; nếu đơn vị bầu cử huyện là xã thì Hội đồng bầu cử xã kiêm nhiệm nhiệm vụ của Ban bầu cử huyện.
• Trách nhiệm của chính quyền địa phương: Ủy ban nhân dân các cấp chủ động phối hợp với Thường trực Hội đồng nhân dân và Ủy ban Mặt trận Tổ quốc cùng cấp để thành lập các tổ chức phụ trách bầu cử đúng thời hạn. Thành viên tham gia phải là những người công tâm, được nhân dân tín nhiệm và được tập huấn nghiệp vụ bầu cử kỹ lưỡng.

Lập danh sách cử tri và hiệp thương giới thiệu người ứng cử

• Lập danh sách cử tri: Chính quyền cấp cơ sở chịu trách nhiệm lập danh sách cử tri chu đáo, chính xác, không bỏ sót người có quyền bầu cử và không ghi nhầm người không có quyền bầu cử (theo quy định của Hội đồng Nhà nước và hướng dẫn của Bộ Y tế về người mất trí). Danh sách phải được niêm yết công khai tại trụ sở Ủy ban nhân dân xã, phường, thị trấn và các nơi công cộng thuộc khu vực bỏ phiếu chậm nhất 30 ngày trước ngày bầu cử.
• Quy trình giới thiệu ứng cử viên: Ủy ban Mặt trận Tổ quốc các cấp chủ trì thực hiện quy trình hiệp thương giới thiệu người ra ứng cử bảo đảm tính dân chủ, khách quan, không gò ép hay mệnh lệnh. Chính quyền các cấp có trách nhiệm hỗ trợ tối đa cho công tác này.
• Vận động bầu cử: Sau khi công bố danh sách ứng cử viên, chính quyền phối hợp với Mặt trận Tổ quốc tổ chức các buổi tiếp xúc giữa ứng cử viên và cử tri. Ứng cử viên có quyền trình bày chương trình hành động, trả lời chất vấn và vận động bầu cử cho mình. Các đoàn thể, tổ chức xã hội được phép vận động cho ứng cử viên theo quy định của pháp luật.

Quy trình bỏ phiếu, kiểm phiếu và công bố kết quả

• Thời gian bỏ phiếu: Diễn ra liên tục từ 7 giờ sáng đến 19 giờ cùng ngày. Tùy tình hình thực tế, Tổ bầu cử có thể quyết định bắt đầu sớm hơn hoặc kết thúc muộn hơn nhưng không được mở cửa trước 5 giờ sáng và không đóng cửa sau 20 giờ cùng ngày.
• Bố trí phòng bỏ phiếu: Phải trang trọng, bảo đảm trật tự và tạo điều kiện thuận lợi nhất để cử tri thực hiện nguyên tắc bỏ phiếu kín và trực tiếp.
• Công bố kết quả: Phải công khai rõ ràng số người trúng cử, số phiếu bầu và tỷ lệ phần trăm phiếu bầu của từng ứng cử viên so với tổng số phiếu bầu hợp lệ tại đơn vị bầu cử đó.
• Bầu cử lại và bầu cử thêm: Tiến hành bầu cử lại tại các đơn vị có tỷ lệ cử tri đi bầu dưới 50% tổng số cử tri trong danh sách hoặc tại các đơn vị có vi phạm pháp luật nghiêm trọng bị Ủy ban thường vụ Quốc hội hủy kết quả. Tiến hành bầu cử thêm nếu số người trúng cử chưa đạt đủ 2/3 số lượng đại biểu được ấn định cho đơn vị đó.
• Tổng kết cuộc bầu cử: Hội đồng bầu cử tiếp nhận biên bản từ các Ban bầu cử, lập biên bản tổng kết, tuyên bố kết quả chính thức và thông tin rộng rãi đến toàn thể nhân dân bằng các phương tiện thông tin đại chúng tại địa phương.
• Bầu cử bổ sung: Việc bầu cử bổ sung khi khuyết đại biểu được thực hiện theo quy định của Luật, tùy thuộc vào tình hình cụ thể của từng địa phương nhằm bảo đảm tiết kiệm ngân sách và công sức của nhân dân.

Xử lý vi phạm và điều khoản thi hành

• Xử lý vi phạm pháp luật về bầu cử: Mọi hành vi vi phạm của công dân, thành viên các tổ chức phụ trách bầu cử, công chức, viên chức nhà nước đều phải bị xử lý nghiêm minh theo quy định của pháp luật nhằm giữ vững kỷ cương và tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa.
• Trách nhiệm hướng dẫn và tổ chức: Bộ trưởng, Trưởng ban Ban Tổ chức - Cán bộ Chính phủ có trách nhiệm hướng dẫn thi hành Nghị định, phối hợp với các cơ quan Trung ương tổ chức cuộc bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 1994-1999. Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ và Chủ tịch Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chịu trách nhiệm thi hành.
• Hiệu lực thi hành: Nghị định này có hiệu lực thi hành kể từ ngày ký và áp dụng thống nhất đối với các cuộc bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp. Tất cả các quy định trước đây trái với Nghị định này đều bị bãi bỏ.