Nghị định số 86/1999/NĐ-CP được ban hành bởi Chính phủ nhằm quy định chi tiết về việc quản lý dự trữ ngoại hối Nhà nước. Đây là văn bản pháp lý nền tảng xác định rõ cơ chế quản lý, sử dụng và bảo toàn nguồn tài sản ngoại hối quốc gia, phục vụ đắc lực cho việc thực hiện chính sách tiền tệ quốc gia, bảo đảm khả năng thanh toán quốc tế của Việt Nam.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

Nghị định áp dụng đối với hoạt động quản lý dự trữ ngoại hối nhà nước của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, sự phối hợp của Bộ Tài chính và các cơ quan liên quan trong việc giám sát, sử dụng và hạch toán nguồn tài sản này nhằm bảo đảm an toàn tài chính quốc gia.

1. Khái niệm, thành phần và nguồn hình thành dự trữ ngoại hối nhà nước

Dự trữ ngoại hối nhà nước được xác định là tài sản thuộc sở hữu của Nhà nước, thể hiện trực tiếp trên bảng cân đối tiền tệ của Ngân hàng Nhà nước. Ngân hàng Nhà nước đóng vai trò là cơ quan trực tiếp quản lý nguồn tài sản này nhằm thực hiện chính sách tiền tệ quốc gia, bảo đảm khả năng thanh toán quốc tế và bảo toàn dự trữ ngoại hối.

• Thành phần dự trữ ngoại hối nhà nước bao gồm: Ngoại tệ tiền mặt và số dư ngoại tệ trên các tài khoản tiền gửi ở nước ngoài; hối phiếu và các giấy nhận nợ của nước ngoài bằng ngoại tệ; các chứng khoán nợ do Chính phủ, ngân hàng nước ngoài, tổ chức tiền tệ hoặc ngân hàng quốc tế phát hành hoặc bảo lãnh; vàng tiêu chuẩn quốc tế; cùng các loại ngoại hối khác theo quy định.
• Nguồn hình thành dự trữ ngoại hối: Được tích lũy từ nguồn ngoại hối hiện có thuộc sở hữu nhà nước do Ngân hàng Nhà nước quản lý; ngoại hối mua từ ngân sách nhà nước, mua từ thị trường ngoại tệ và thị trường vàng trong nước; ngoại hối từ các khoản vay ngân hàng và tổ chức tài chính quốc tế; và các nguồn ngoại hối hợp pháp khác.

2. Nguyên tắc quản lý và cơ cấu tổ chức dự trữ ngoại hối

Hoạt động quản lý dự trữ ngoại hối nhà nước phải tuân thủ nghiêm ngặt ba nguyên tắc cốt lõi theo thứ tự ưu tiên: Bảo toàn dự trữ; Bảo đảm khả năng sẵn sàng thanh toán (đáp ứng kịp thời nhu cầu ngoại hối khi cần thiết); và Sinh lời thông qua các nghiệp vụ đầu tư hợp pháp.

Toàn bộ dự trữ ngoại hối nhà nước được phân chia và lập thành hai quỹ riêng biệt:

• Quỹ dự trữ ngoại hối.
• Quỹ bình ổn tỷ giá và giá vàng.

3. Quy định về quản lý và sử dụng Quỹ dự trữ ngoại hối

Quỹ dự trữ ngoại hối được sử dụng để điều hoà nguồn ngoại hối với Quỹ bình ổn tỷ giá và giá vàng khi cần thiết; thực hiện các nghiệp vụ đầu tư sinh lời; và tạm ứng cho ngân sách nhà nước để đáp ứng các nhu cầu ngoại hối đột xuất, cấp bách theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ.

• Các nghiệp vụ đầu tư của Quỹ: Ngân hàng Nhà nước thực hiện quản lý quỹ thông qua việc gửi, mua, bán ngoại tệ và vàng ở nước ngoài; mua, bán các giấy nhận nợ, chứng khoán nợ bằng ngoại tệ; và các hình thức giao dịch ngoại hối khác khi được Thủ tướng Chính phủ cho phép.
• Thẩm quyền của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước: Quyết định cơ cấu quỹ (tỷ lệ giữa ngoại tệ và vàng, loại ngoại tệ và tỷ lệ giữa các loại ngoại tệ, tỷ lệ giữa đầu tư ngắn - trung - dài hạn); quyết định hình thức, thời hạn đầu tư và lựa chọn tổ chức đối tác thực hiện đầu tư.
• Cơ sở xác định cơ cấu quỹ: Dựa trên tỷ trọng các loại ngoại tệ sử dụng trong thanh toán xuất nhập khẩu hàng hóa, dịch vụ của Việt Nam; tỷ trọng ngoại tệ vay và trả nợ nước ngoài; dự báo xu hướng biến động của ngoại tệ và vàng; và tỷ trọng của từng loại ngoại tệ trong dự trữ và thanh toán quốc tế toàn cầu.
• Tiêu chuẩn an toàn đầu tư: Các loại ngoại tệ phải là ngoại tệ tự do chuyển đổi; vàng phải đạt tiêu chuẩn quốc tế; các giấy nhận nợ, chứng khoán nợ phải do Chính phủ, ngân hàng nước ngoài, tổ chức tiền tệ hoặc ngân hàng quốc tế có uy tín và xếp hạng tín nhiệm cao phát hành hoặc bảo lãnh; các tổ chức đối tác nhận gửi tiền, vàng hoặc nhận ủy thác đầu tư phải có xếp hạng tín nhiệm quốc tế cao.

4. Quy định về quản lý và sử dụng Quỹ bình ổn tỷ giá và giá vàng

Quỹ bình ổn tỷ giá và giá vàng được sử dụng chủ yếu để can thiệp thị trường ngoại tệ và thị trường vàng trong nước; điều hoà nguồn ngoại hối với Quỹ dự trữ ngoại hối; và thực hiện các nghiệp vụ đầu tư ngắn hạn.

• Hạn mức và điều chuyển quỹ: Hạn mức ngoại hối của quỹ do Thủ tướng Chính phủ quyết định. Trường hợp hạn mức không đủ để can thiệp thị trường, Thống đốc Ngân hàng Nhà nước trình Thủ tướng cho phép điều chuyển ngoại hối từ Quỹ dự trữ ngoại hối sang Quỹ bình ổn tỷ giá và giá vàng. Ngược lại, nếu vượt hạn mức, Thống đốc quyết định điều chuyển phần vượt từ Quỹ bình ổn sang Quỹ dự trữ ngoại hối.
• Quyền hạn can thiệp thị trường của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước: Quyết định cơ cấu quỹ (tỷ lệ ngoại tệ/vàng, loại ngoại tệ); quyết định việc can thiệp thị trường khi cần thiết (bao gồm thời điểm, loại ngoại tệ, tỷ giá, giá vàng, số lượng, đối tác và hình thức can thiệp như giao ngay, kỳ hạn, hoán đổi...).
• Hoạt động đầu tư của Quỹ bình ổn: Thống đốc quyết định sử dụng quỹ để đầu tư ngắn hạn trên thị trường tiền tệ trong nước và quốc tế, bảo đảm tuân thủ các tiêu chuẩn an toàn về loại ngoại tệ tự do chuyển đổi, vàng tiêu chuẩn quốc tế và tổ chức đối tác có uy tín cao.

5. Trách nhiệm của các cơ quan quản lý nhà nước

Nghị định phân định rõ ràng thẩm quyền và trách nhiệm của các cơ quan đầu não trong việc quản lý dự trữ ngoại hối:

• Thủ tướng Chính phủ: Quyết định mức dự trữ ngoại hối nhà nước dự kiến đạt được hàng năm; quyết định tạm ứng từ Quỹ dự trữ ngoại hối cho ngân sách nhà nước để đáp ứng các nhu cầu đột xuất, cấp bách theo đề nghị của Bộ trưởng Bộ Tài chính; quyết định hạn mức của Quỹ bình ổn tỷ giá và giá vàng; quyết định việc điều chuyển ngoại hối giữa hai quỹ.
• Thống đốc Ngân hàng Nhà nước: Hàng năm dự kiến mức dự trữ ngoại hối nhà nước trình Thủ tướng phê duyệt; chịu trách nhiệm thực hiện các quyết định về cơ cấu, đầu tư và can thiệp thị trường; tổ chức hạch toán kế toán và báo cáo tình hình quản lý.
• Bộ Tài chính: Chịu trách nhiệm kiểm tra việc quản lý dự trữ ngoại hối của Ngân hàng Nhà nước theo chức năng; trình Thủ tướng quyết định tạm ứng cho ngân sách nhà nước để đáp ứng nhu cầu đột xuất, cấp bách; thực hiện sử dụng và hoàn trả các khoản tạm ứng này đúng quy định.

6. Chế độ báo cáo, hạch toán kế toán và hiệu lực thi hành

• Chế độ báo cáo: Hàng năm hoặc khi cần thiết, Ngân hàng Nhà nước có trách nhiệm báo cáo Thủ tướng Chính phủ về tình hình thực hiện quản lý và sử dụng thực tế dự trữ ngoại hối (đồng gửi Bộ Tài chính); đồng thời báo cáo Chính phủ và Ủy ban Thường vụ Quốc hội về tình hình biến động dự trữ ngoại hối.
• Hạch toán kế toán: Ngân hàng Nhà nước tổ chức hạch toán kế toán dự trữ ngoại hối theo quy định pháp luật. Các khoản thu nhập và chi phí phát sinh trong quá trình quản lý được hạch toán trực tiếp vào thu nhập và chi phí nghiệp vụ ngân hàng của Ngân hàng Nhà nước.
• Hiệu lực thi hành: Nghị định này có hiệu lực thi hành sau 15 ngày kể từ ngày ký. Quyết định số 105/CT ngày 10 tháng 4 năm 1991 của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng về việc thành lập Quỹ điều hoà ngoại tệ chính thức hết hiệu lực thi hành. Thống đốc Ngân hàng Nhà nước và Bộ trưởng Bộ Tài chính chịu trách nhiệm tổ chức thực hiện Nghị định này.