Pháp lệnh Bảo vệ và sử dụng di tích lịch sử, văn hoá và danh lam thắng cảnh năm 1984 do Hội đồng Bộ trưởng ban hành là văn bản pháp lý đặt nền móng vững chắc cho công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị các di sản văn hóa, lịch sử và thiên nhiên tại Việt Nam.

Phạm vi và đối tượng áp dụng: Pháp lệnh áp dụng đối với mọi di tích lịch sử, văn hóa (bao gồm các công trình xây dựng, địa điểm, đồ vật, tài liệu, tác phẩm có giá trị lịch sử, khoa học, nghệ thuật) và danh lam thắng cảnh trên toàn lãnh thổ Việt Nam. Đối tượng chịu sự điều chỉnh bao gồm các cơ quan Nhà nước, tổ chức xã hội, đơn vị vũ trang nhân dân và mọi công dân có nghĩa vụ, trách nhiệm liên quan đến việc sở hữu, quản lý, bảo vệ và sử dụng các di sản này.

Chế độ quản lý Nhà nước và sở hữu di tích

• Thống nhất quản lý: Nhà nước thực hiện quản lý thống nhất đối với toàn bộ di tích và danh lam thắng cảnh thông qua các hoạt động kiểm kê, đăng ký, công nhận, quy định chế độ bảo vệ, sử dụng và thanh tra giám sát. Hội đồng Bộ trưởng thống nhất quản lý trong cả nước; Ủy ban nhân dân các cấp thực hiện quản lý tại địa phương; Bộ Văn hóa và các cơ quan văn hóa địa phương là cơ quan chuyên môn giúp việc.
• Bảo hộ quyền sở hữu hợp pháp: Nhà nước bảo hộ di tích thuộc sở hữu tập thể hoặc cá nhân, đồng thời khuyến khích việc ký gửi, hiến tặng di tích cho Nhà nước. Khi chuyển nhượng quyền sở hữu, chủ sở hữu phải báo cáo chính quyền địa phương. Trong trường hợp chủ sở hữu muốn bán di tích, Nhà nước được quyền ưu tiên mua lại.
• Các hành vi bị nghiêm cấm: Nghiêm cấm tuyệt đối các hành vi làm hư hại, tiêu hủy, chiếm giữ trái phép di tích, danh lam thắng cảnh hoặc thực hiện các giao dịch mua bán, trao đổi trái phép di tích lịch sử, văn hóa.

Quy trình đăng ký, công nhận và phân loại di tích

• Nghĩa vụ kê khai và đăng ký: Mọi đối tượng có dấu hiệu là di tích, danh lam thắng cảnh đều phải được đăng ký theo quy định. Các tổ chức, cá nhân sở hữu hoặc sử dụng có trách nhiệm kê khai với Ủy ban nhân dân cấp tỉnh. Người phát hiện di tích có trách nhiệm giữ nguyên trạng và báo cáo ngay cho cơ quan quản lý văn hóa.
• Thẩm quyền công nhận và xóa tên: Ủy ban nhân dân cấp tỉnh chịu trách nhiệm lập hồ sơ đề nghị; Bộ trưởng Bộ Văn hóa ra quyết định công nhận di tích hoặc quyết định xóa tên di tích khỏi danh mục khi không còn đủ điều kiện. Các đối tượng đang trong quá trình nghiên cứu để công nhận vẫn được bảo vệ theo quy định của Pháp lệnh này.

Quy định về các khu vực bảo vệ và tu bổ di tích

• Phân chia ba khu vực bảo vệ: Mỗi di tích bất động sản và danh lam thắng cảnh được xác định từ một đến ba khu vực bảo vệ bao gồm: Khu vực I (bảo vệ nghiêm ngặt nguyên trạng); Khu vực II (vùng bao quanh khu vực I, cho phép xây dựng công trình tôn tạo); Khu vực III (khung cảnh thiên nhiên của di tích).
• Kiểm soát hoạt động xây dựng: Mọi hoạt động xây dựng, khai thác trong các khu vực bảo vệ hoặc các dự án kinh tế, quốc phòng liên quan đến di tích phải có sự đồng ý bằng văn bản của Bộ trưởng Bộ Văn hóa. Trường hợp không đồng ý, chủ đầu tư có quyền kiến nghị lên Hội đồng Bộ trưởng.
• Công tác tu bổ, tôn tạo: Việc tu bổ phải bảo đảm giữ nguyên trạng và tăng cường độ bền vững của di tích. Đề án tu bổ do Bộ trưởng Bộ Văn hóa phê duyệt; riêng đối với các di tích đặc biệt quan trọng sẽ do Hội đồng Bộ trưởng quyết định quy hoạch và đề án tu bổ. Nhà nước khuyến khích sự đóng góp tự nguyện của nhân dân vào công tác này.

Khai thác, sử dụng và nghiên cứu khảo cổ

• Mục đích sử dụng: Di tích và danh lam thắng cảnh phải được sử dụng hiệu quả vào việc giáo dục truyền thống dựng nước, giữ nước, lòng yêu nước, phục vụ nghiên cứu khoa học, nghệ thuật và phát triển du lịch.
• Hoạt động khảo cổ: Việc thăm dò và khai quật khảo cổ học bắt buộc phải có giấy phép theo quy định của Hội đồng Bộ trưởng.
• Thu hồi và trưng dụng: Nhà nước có quyền thu hồi di tích thuộc sở hữu Nhà nước nếu sử dụng sai mục đích. Đối với di tích thuộc sở hữu tập thể, cá nhân, Nhà nước có thể trưng dụng có thời hạn vì lợi ích chung hoặc trưng mua nếu chủ sở hữu không thực hiện đúng nghĩa vụ bảo vệ theo pháp luật.
• Quản lý hiện vật và tài liệu: Người sưu tập di tích phải có giấy phép của Bộ trưởng Bộ Văn hóa. Nghiêm cấm mang di tích ra nước ngoài trừ trường hợp đặc biệt được Hội đồng Bộ trưởng cho phép. Di tích là tài liệu lưu trữ quốc gia được quản lý theo pháp luật về lưu trữ.

Khen thưởng và xử lý vi phạm

• Chính sách khen thưởng: Khuyến khích và khen thưởng xứng đáng cho các cá nhân, tập thể có sáng kiến, phát hiện mới, công trình nghiên cứu khoa học hoặc có công đóng góp, hiến tặng di tích cho Nhà nước.
• Chế tài xử lý: Người có hành vi vi phạm các quy định của Pháp lệnh sẽ bị xử lý hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tùy theo mức độ nghiêm trọng. Nếu gây thiệt hại vật chất cho di tích và các khu vực bảo vệ thì phải bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật.

Hiệu lực thi hành: Pháp lệnh này có hiệu lực kể từ ngày ban hành. Các quy định trước đây trái với Pháp lệnh này đều bị bãi bõ. Hội đồng Bộ trưởng chịu trách nhiệm ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết thi hành Pháp lệnh.