Pháp lệnh Phòng chống lụt bão năm 1993 được ban hành bởi Ủy ban Thường vụ Quốc hội và được ký công bố bởi Chủ tịch nước Lê Đức Anh, nhằm xác lập các quy định pháp lý toàn diện về công tác phòng ngừa, ứng phó và khắc phục hậu quả do thiên tai lụt, bão gây ra. Mục tiêu tối cao của Pháp lệnh là giảm nhẹ tối đa thiệt hại về người và tài sản, nhanh chóng ổn định đời sống nhân dân, bảo vệ sản xuất và giữ gìn môi trường sinh thái bền vững.

Pháp lệnh áp dụng đối với mọi cơ quan nhà nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, đơn vị vũ trang nhân dân và mọi công dân Việt Nam. Đồng thời, các tổ chức và cá nhân nước ngoài sinh sống, hoạt động trên lãnh thổ Việt Nam cũng phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của Pháp lệnh này, trừ trường hợp điều ước quốc tế mà Việt Nam ký kết hoặc tham gia có quy định khác.

Khái niệm và nguyên tắc chủ đạo trong phòng, chống lụt bão

• Phạm vi thiên tai điều chỉnh: Lụt và bão theo quy định bao gồm các hiện tượng lũ, ngập lụt, nước biển dâng, bão, áp thấp nhiệt đới, lốc, sạt lở đất do mưa, lũ, bão và sóng biển gây ra.
• Nguyên tắc quản lý: Nhà nước thực hiện quản lý thống nhất trên phạm vi cả nước, kết hợp chặt chẽ giữa ứng dụng khoa học công nghệ hiện đại với kinh nghiệm truyền thống của nhân dân.
• Chính sách khuyến khích: Nhà nước có chính sách đầu tư, khuyến khích và bảo hộ quyền lợi hợp pháp của các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước tham gia đầu tư, áp dụng tiến bộ kỹ thuật vào công tác dự báo, phòng, chống và khắc phục hậu quả thiên tai.
• Hợp tác quốc tế: Mở rộng quan hệ hợp tác với các quốc gia và tổ chức quốc tế trong nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ và đào tạo nghiệp vụ phòng chống lụt bão.

Trách nhiệm và nghĩa vụ của các tổ chức, cá nhân

• Nghĩa vụ chung: Mọi cơ quan nhà nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, đơn vị vũ trang và toàn thể công dân đều có nghĩa vụ bắt buộc trong việc phòng, chống và khắc phục hậu quả lụt, bão.
• Trách nhiệm giám sát: Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân các cấp, các cơ quan nhà nước, đơn vị vũ trang và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam có trách nhiệm kiểm tra, giám sát việc chấp hành pháp luật về phòng, chống lụt, bão trong phạm vi quyền hạn của mình.
• Hành vi bị nghiêm cấm: Nghiêm cấm tuyệt đối mọi hành vi gây hư hại cho các công trình phòng, chống lụt, bão và các công trình liên quan trực tiếp đến an toàn đê điều, thoát lũ.

Quy định về công tác phòng ngừa lụt, bão lâu dài và hàng năm

• Biện pháp phòng ngừa lâu dài:
  • Xây dựng hệ thống thu thập thông tin thời tiết toàn cầu và khu vực để nâng cao chất lượng dự báo, cảnh báo thiên tai.
  • Lập kế hoạch đầu tư, củng cố hệ thống đê điều, công trình phòng chống lụt bão; bảo vệ và trồng rừng phòng hộ đầu nguồn, rừng ngập mặn ven biển.
  • Quy hoạch hợp lý các vùng dân cư tại khu vực thường xuyên bị ảnh hưởng bởi thiên tai; điều chỉnh cơ cấu sản xuất nông - lâm - ngư nghiệp phù hợp với đặc điểm từng vùng.
  • Ban hành tiêu chuẩn kỹ thuật về phòng, chống lụt, bão đối với các loại công trình xây dựng.
  • Tuyên truyền, phổ biến kiến thức, kinh nghiệm và pháp luật phòng chống thiên tai cho nhân dân.
• Biện pháp phòng ngừa hàng năm:
  • Thường xuyên kiểm tra, đánh giá mức độ an toàn của các công trình đê điều, hồ đập trước mùa mưa bão; kịp thời sửa chữa các điểm xung yếu.
  • Xây dựng phương án phòng ngừa chi tiết cho toàn địa bàn và từng khu vực trọng điểm.
  • Chuẩn bị đầy đủ vật tư, phương tiện ứng cứu khẩn cấp; dự trữ lương thực, thuốc men, nhu yếu phẩm tại các vùng dễ bị chia cắt.
  • Tổ chức lực lượng và huấn luyện nghiệp vụ hộ đê, ứng cứu cho các lực lượng xung kích.
• Yêu cầu kỹ thuật và vận hành công trình:
  • Việc xây dựng mới các công trình phải tuân thủ quy hoạch và tiêu chuẩn an toàn thiên tai. Các kho chứa lương thực, chất độc hại, chất nổ, nhiên liệu trong vùng phân lũ phải được cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền cấp phép.
  • Nghiêm cấm tạo vật cản gây ảnh hưởng đến khả năng tiêu thoát lũ của sông ngòi.
  • Việc vận hành các hồ chứa nước phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình vận hành hàng năm được cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt.
• An toàn trên biển:
  • Thủ tướng Chính phủ quyết định việc xây dựng và ban hành quy chế hoạt động của các trạm cứu hộ tàu thuyền ven biển.
  • Tàu thuyền hoạt động trên biển bắt buộc phải trang bị đầy đủ hệ thống thông tin liên lạc, phao cứu sinh, phương tiện cứu hộ và chấp hành nghiêm chỉnh quy chế báo bão. Thuyền viên phải được trang bị kiến thức xử lý tình huống khi có bão.

Hoạt động ứng phó, chống lụt bão khẩn cấp

• Nội dung công tác ứng phó khẩn cấp: Phát tin dự báo, cảnh báo kịp thời; bảo đảm thông tin liên lạc thông suốt; triển khai lực lượng cứu hộ công trình, đê điều; tổ chức cấp cứu người bị nạn, sơ tán dân cư khỏi vùng nguy hiểm; bảo vệ tài sản nhà nước và nhân dân; giữ gìn an ninh trật tự và thực hiện vệ sinh phòng dịch.
• Phân định thẩm quyền dự báo và ra quyết định:
  • Tổng cục Khí tượng Thủy văn: Chịu trách nhiệm dự báo mưa, lũ, bão, áp thấp nhiệt đới và nước biển dâng trên phạm vi cả nước.
  • Ban chỉ đạo phòng, chống lụt, bão trung ương: Ra quyết định cảnh báo lụt, bão trong phạm vi toàn quốc.
  • Ban chỉ huy phòng, chống lụt, bão cấp tỉnh: Ra quyết định cảnh báo, báo động lụt, bão trong phạm vi địa phương. Ở vùng sâu vùng xa, Ban chỉ huy cấp huyện có quyền ra quyết định báo động lũ khẩn cấp và báo cáo ngay lên cấp trên.
  • Thủ tướng Chính phủ: Ban hành quyết định về các biện pháp khẩn cấp chống lụt, bão trên quy mô lớn hoặc liên vùng.
• Quyền hạn huy động khẩn cấp: Khi thiên tai đe dọa nghiêm trọng, Chủ tịch Ủy ban nhân dân các cấp có quyền huy động nhân lực, vật tư, phương tiện của mọi tổ chức, cá nhân để cứu hộ. Trường hợp vượt quá khả năng của cấp tỉnh, Thủ tướng Chính phủ sẽ quyết định huy động lực lượng chi viện liên ngành, liên tỉnh theo đề nghị của Ban chỉ đạo trung ương. Các chi phí huy động khẩn cấp được đền bù theo quy định của pháp luật.

Khắc phục hậu quả thiên tai

• Nội dung khắc phục: Tập trung cứu hộ người và tài sản; cứu trợ khẩn cấp lương thực, thuốc men để ổn định đời sống nhân dân; khôi phục sản xuất; tiêu độc khử trùng, vệ sinh môi trường ngăn ngừa dịch bệnh; sửa chữa nhanh các công trình hạ tầng giao thông, thủy lợi, đê điều bị hư hỏng; tiến hành thống kê, đánh giá thiệt hại.
• Trách nhiệm thực hiện: Ủy ban nhân dân địa phương chịu trách nhiệm trực tiếp chỉ đạo công tác khắc phục hậu quả trên địa bàn. Nếu thiệt hại vượt quá khả năng tự khắc phục, Chủ tịch Ủy ban nhân dân phải báo cáo ngay lên cơ quan cấp trên để được hỗ trợ kịp thời.

Nguồn tài chính và quản lý tài chính phòng, chống lụt bão

• Các nguồn tài chính hợp pháp: Ngân sách nhà nước cấp hàng năm; Quỹ phòng, chống lụt, bão của địa phương do nhân dân đóng góp theo quy định của Chính phủ; Các khoản tài trợ, cứu trợ tự nguyện của tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước.
• Quỹ dự phòng: Nhà nước thành lập quỹ dự phòng quốc gia và khuyến khích các tỉnh lập quỹ dự phòng địa phương để chủ động ứng phó thiên tai.
• Mục đích sử dụng: Nguồn tài chính chỉ được chi cho việc sửa chữa, nâng cấp công trình phòng chống thiên tai, trang thiết bị dự báo; chi phí cứu hộ người, tài sản và khắc phục hậu quả sau thiên tai.
• Yêu cầu quản lý: Ủy ban nhân dân các cấp phải tiếp nhận và phân phối hàng cứu trợ công khai, minh bạch, đúng đối tượng. Mọi nguồn kinh phí, vật tư sử dụng cho công tác phòng chống thiên tai phải được mở sổ sách theo dõi và thực hiện thanh quyết toán ngay sau khi kết thúc mùa mưa bão.

Hệ thống tổ chức và quản lý nhà nước

• Cơ quan quản lý cao nhất: Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về công tác phòng, chống lụt, bão trong cả nước.
• Cơ quan thường trực: Bộ Thủy lợi là cơ quan thường trực của Ban chỉ đạo phòng, chống lụt, bão trung ương, có trách nhiệm phối hợp với các bộ, ngành giúp Chính phủ xây dựng chiến lược, quy hoạch, kế hoạch, kiểm tra đê điều và chỉ đạo ứng phó thiên tai.
• Hệ thống Ban chỉ đạo, Ban chỉ huy:
  • Ban chỉ đạo phòng, chống lụt, bão trung ương: Do Thủ tướng Chính phủ thành lập, có nhiệm vụ duyệt phương án, điều phối liên ngành và chỉ đạo xử lý các tình huống khẩn cấp toàn quốc.
  • Ban chỉ huy cấp địa phương: Do Chủ tịch Ủy ban nhân dân cùng cấp thành lập, chịu trách nhiệm hộ đê, tổ chức ứng phó và khắc phục hậu quả tại địa phương.
  • Ban chỉ huy cấp Bộ, ngành: Do Thủ trưởng Bộ, ngành thành lập để triển khai công tác phòng chống thiên tai trong phạm vi quản lý chuyên ngành.
• Thanh tra chuyên ngành: Cơ quan quản lý nhà nước về phòng, chống lụt, bão thực hiện chức năng thanh tra chuyên ngành. Tổ chức và cá nhân có quyền khiếu nại, tố cáo các hành vi vi phạm pháp luật trong lĩnh vực này đến cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Khen thưởng và xử lý vi phạm

• Khen thưởng và đền bù: Tổ chức, cá nhân có thành tích xuất sắc trong công tác dự báo, ứng phó, khắc phục hậu quả hoặc ngăn chặn hành vi phá hoại công trình phòng chống thiên tai sẽ được khen thưởng. Người bị thiệt hại về tính mạng hoặc tài sản khi tham gia cứu hộ, đấu tranh chống vi phạm sẽ được đền bù thỏa đáng theo quy định pháp luật.
• Xử lý vi phạm đối với cá nhân, tổ chức: Người nào có hành vi phá hoại công trình phòng chống thiên tai, cản trở việc tiêu thoát lũ, không chấp hành lệnh huy động khẩn cấp, hoặc lợi dụng thiên tai để chiếm đoạt tài sản thì tùy theo mức độ vi phạm sẽ bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.
• Xử lý vi phạm đối với người có chức vụ: Người thiếu trách nhiệm trong dự báo, bỏ vị trí trực ban, canh đê, hộ đê, hoặc lạm dụng chức vụ để chiếm dụng kinh phí, vật tư, hàng cứu trợ sẽ bị xử lý kỷ luật nghiêm khắc hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự. Nếu gây thiệt hại vật chất thì phải bồi thường theo quy định.

Pháp lệnh Phòng chống lụt bão năm 1993 có hiệu lực thi hành kể từ ngày công bố. Tất cả các quy định trước đây trái với Pháp lệnh này đều bãi bỏ. Chính phủ chịu trách nhiệm ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết thi hành Pháp lệnh này trên phạm vi toàn quốc.