Pháp lệnh Thẩm phán và Hội thẩm Toà án nhân dân năm 1993 được ban hành ngày 14 tháng 5 năm 1993 bởi Chủ tịch nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam Lê Đức Anh, quy định toàn diện về tiêu chuẩn, nhiệm vụ, quyền hạn, quy trình tuyển chọn, bổ nhiệm, bầu cử, miễn nhiệm và bãi nhiệm đối với Thẩm phán và Hội thẩm của Toà án nhân dân và Toà án quân sự các cấp.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

Pháp lệnh này áp dụng đối với Thẩm phán (người được bổ nhiệm theo quy định của pháp luật để làm nhiệm vụ xét xử) và Hội thẩm (bao gồm Hội thẩm nhân dân và Hội thẩm quân nhân được bầu hoặc cử để làm nhiệm vụ xét xử) thuộc thẩm quyền của Toà án nhân dân và Toà án quân sự các cấp trên phạm vi cả nước.

Nguyên tắc hoạt động và tiêu chuẩn chung của Thẩm phán và Hội thẩm

• Vai trò xét xử: Việc xét xử của Toà án nhân dân có Hội thẩm nhân dân tham gia; việc xét xử của Toà án quân sự có Hội thẩm quân nhân tham gia theo quy định của pháp luật tố tụng. Khi xét xử, Hội thẩm ngang quyền với Thẩm phán.
• Nguyên tắc độc lập xét xử: Khi xét xử, Thẩm phán và Hội thẩm độc lập và chỉ tuân theo pháp luật.
• Tiêu chuẩn chung: Công dân Việt Nam trung thành với Tổ quốc, có phẩm chất, đạo đức tốt, liêm khiết và trung thực, có kiến thức pháp lý, nghiêm chỉnh chấp hành pháp luật, có tinh thần kiên quyết bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa, có sức khoẻ bảo đảm hoàn thành nhiệm vụ được giao thì có thể được tuyển chọn, bổ nhiệm làm Thẩm phán hoặc được bầu, cử làm Hội thẩm.
• Trách nhiệm pháp lý: Thẩm phán và Hội thẩm chịu trách nhiệm trước pháp luật về việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của mình. Nếu có hành vi vi phạm pháp luật thì tuỳ theo tính chất, mức độ sai phạm và hậu quả mà bị xử lý kỷ luật hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
• Nghĩa vụ bảo mật và quan hệ xã hội: Thẩm phán, Hội thẩm phải giữ bí mật công tác; tôn trọng nhân dân và chịu sự giám sát của nhân dân. Khi thực hiện nhiệm vụ, Thẩm phán và Hội thẩm dựa vào các cơ quan Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức xã hội, tổ chức kinh tế, đơn vị vũ trang và công dân. Nghiêm cấm mọi hành vi cản trở Thẩm phán, Hội thẩm thực hiện nhiệm vụ.

Quy định chi tiết về Thẩm phán

• Nhiệm vụ và quyền hạn: Thẩm phán làm nhiệm vụ theo sự phân công của Chánh án; có quyền yêu cầu tổ chức, cá nhân thi hành những quyết định có liên quan đến việc giải quyết vụ án theo quy định của pháp luật tố tụng.
• Các hoạt động bị cấm và giới hạn: Thẩm phán không được tiến hành các hoạt động kinh doanh hoặc các dịch vụ khác theo quy định của pháp luật. Thẩm phán phải từ chối nhiệm vụ hoặc bị thay đổi nếu có căn cứ cho thấy có thể không vô tư trong khi làm nhiệm vụ.
• Chế độ chính sách: Thẩm phán được hưởng lương, phụ cấp và các quyền lợi khác theo quy định của Nhà nước; được cấp trang phục, giấy chứng minh Thẩm phán để làm nhiệm vụ.
• Thuyên chuyển công tác: Trong trường hợp cần thiết, Bộ trưởng Bộ Tư pháp sau khi thống nhất với Chánh án Toà án nhân dân tối cao quyết định thuyên chuyển Thẩm phán từ Toà án nhân dân địa phương này đến Toà án nhân dân địa phương khác cùng cấp. Đối với Toà án quân sự, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng sau khi thống nhất với Bộ trưởng Bộ Tư pháp quyết định thuyên chuyển Thẩm phán giữa các Toà án quân sự cùng cấp.
• Nhiệm kỳ: Nhiệm kỳ của Thẩm phán các Toà án các cấp là 05 năm, kể từ ngày được bổ nhiệm.

Tiêu chuẩn cụ thể đối với Thẩm phán từng cấp Toà án

• Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao và Toà án Quân sự Trung ương: Công dân Việt Nam có đủ tiêu chuẩn chung, có trình độ cao đẳng Toà án hoặc đại học luật, có thời gian làm công tác pháp luật từ 08 năm trở lên, có năng lực xét xử các vụ án thuộc thẩm quyền của Toà án nhân dân tối cao. Đối với Toà án Quân sự Trung ương, người được bổ nhiệm phải là sĩ quan quân đội tại ngũ.
• Thẩm phán Toà án nhân dân cấp tỉnh và Toà án quân sự cấp quân khu: Công dân Việt Nam có đủ tiêu chuẩn chung, có trình độ cao đẳng Toà án hoặc đại học luật, có thời gian làm công tác pháp luật từ 06 năm trở lên, có năng lực xét xử các vụ án thuộc thẩm quyền của Toà án nhân dân cấp tỉnh hoặc Toà án quân sự cấp quân khu và tương đương. Đối với Toà án quân sự cấp quân khu, người được bổ nhiệm phải là sĩ quan quân đội tại ngũ.
• Thẩm phán Toà án nhân dân cấp huyện và Toà án quân sự khu vực: Công dân Việt Nam có đủ tiêu chuẩn chung, có trình độ cao đẳng Toà án hoặc đại học luật, có thời gian làm công tác pháp luật từ 04 năm trở lên, có năng lực xét xử các vụ án thuộc thẩm quyền của Toà án nhân dân cấp huyện hoặc Toà án quân sự khu vực. Đối với Toà án quân sự khu vực, người được bổ nhiệm phải là sĩ quan quân đội tại ngũ.

Hội đồng tuyển chọn Thẩm phán và quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức

• Nguyên tắc hoạt động của Hội đồng tuyển chọn: Hội đồng tuyển chọn Thẩm phán làm việc theo chế độ tập thể. Quyết định của Hội đồng phải được quá nửa tổng số thành viên biểu quyết tán thành. Hội đồng có nhiệm vụ tuyển chọn người đủ tiêu chuẩn trình Chủ tịch nước bổ nhiệm, hoặc xem xét trường hợp vi phạm kỷ luật để trình Chủ tịch nước cách chức.
• Hội đồng tuyển chọn Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao và Toà án quân sự trung ương: Gồm Chánh án Toà án nhân dân tối cao làm Chủ tịch; đại diện Bộ Quốc phòng, Bộ Tư pháp, Uỷ ban trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Ban chấp hành trung ương Hội luật gia Việt Nam làm uỷ viên. Danh sách uỷ viên do Uỷ ban thường vụ Quốc hội quyết định theo đề nghị của Chánh án Toà án nhân dân tối cao.
• Hội đồng tuyển chọn Thẩm phán cấp tỉnh, cấp quân khu và khu vực: Gồm Bộ trưởng Bộ Tư pháp làm Chủ tịch; đại diện Toà án nhân dân tối cao, Bộ Quốc phòng, Uỷ ban trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Ban chấp hành trung ương Hội luật gia Việt Nam làm uỷ viên. Danh sách uỷ viên do Uỷ ban thường vụ Quốc hội quyết định theo đề nghị của Bộ trưởng Bộ Tư pháp sau khi thống nhất với Chánh án Toà án nhân dân tối cao và Bộ trưởng Bộ Quốc phòng.
• Hội đồng tuyển chọn Thẩm phán cấp huyện: Gồm Giám đốc Sở Tư pháp làm Chủ tịch; đại diện Hội đồng nhân dân, Toà án nhân dân, Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc, Ban chấp hành Hội luật gia cấp tỉnh làm uỷ viên. Danh sách uỷ viên do Bộ trưởng Bộ Tư pháp quyết định theo đề nghị của Giám đốc Sở Tư pháp sau khi thống nhất với Chánh án Toà án nhân dân cấp tỉnh.
• Bổ nhiệm các chức danh lãnh đạo Toà án:
  • Phó Chánh án Toà án nhân dân tối cao, Chánh án và Phó Chánh án Toà án quân sự trung ương do Chủ tịch nước bổ nhiệm trong số Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao theo đề nghị của Chánh án Toà án nhân dân tối cao.
  • Chánh án, Phó Chánh án Toà án nhân dân cấp tỉnh và cấp huyện do Chủ tịch nước bổ nhiệm trong số Thẩm phán cùng cấp theo đề nghị của Bộ trưởng Bộ Tư pháp sau khi thống nhất với Chánh án Toà án nhân dân tối cao.
  • Chánh án, Phó Chánh án Toà án quân sự cấp quân khu và khu vực do Chủ tịch nước bổ nhiệm trong số Thẩm phán cùng cấp theo đề nghị của Bộ trưởng Bộ Tư pháp sau khi thống nhất với Chánh án Toà án nhân dân tối cao và Bộ trưởng Bộ Quốc phòng.
  • Trước khi đề nghị Chủ tịch nước cách chức các chức vụ Chánh án, Phó Chánh án phải có ý kiến của Hội đồng tuyển chọn Thẩm phán có thẩm quyền. Nhiệm kỳ của các chức vụ này là 05 năm.

Quy định chi tiết về Hội thẩm

• Nhiệm vụ và quyền hạn: Hội thẩm làm nhiệm vụ theo sự phân công của Chánh án. Hội thẩm được bồi dưỡng về nghiệp vụ, tham gia hội nghị tổng kết công tác xét xử. Nếu Hội thẩm là cán bộ, viên chức Nhà nước, quân nhân, công nhân, nhân viên quốc phòng thì thời gian làm nhiệm vụ Hội thẩm được tính vào thời gian làm việc tại cơ quan, đơn vị.
• Quyền lợi: Hội thẩm được cấp giấy chứng minh Hội thẩm, được hưởng phụ cấp khi làm nhiệm vụ xét xử theo quy định của Nhà nước. Các cơ quan, đơn vị có người làm Hội thẩm có trách nhiệm tạo điều kiện để Hội thẩm hoàn thành nhiệm vụ.
• Tiêu chuẩn Hội thẩm: Công dân Việt Nam có đủ tiêu chuẩn chung, có uy tín với nhân dân nơi cư trú hoặc công tác, kiên quyết đấu tranh bảo vệ lợi ích Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Đối với Hội thẩm quân nhân, phải là quân nhân, công nhân, nhân viên quốc phòng đang phục vụ trong quân đội.
• Thẩm quyền bầu, cử, miễn nhiệm và bãi nhiệm Hội thẩm:
  • Hội thẩm nhân dân Toà án nhân dân tối cao: Do Uỷ ban thường vụ Quốc hội cử theo sự giới thiệu của Uỷ ban trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam; được miễn nhiệm, bãi nhiệm bởi Uỷ ban thường vụ Quốc hội theo đề nghị của Chánh án Toà án nhân dân tối cao sau khi thống nhất với Uỷ ban trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.
  • Hội thẩm quân nhân Toà án quân sự trung ương: Do Uỷ ban thường vụ Quốc hội cử theo sự giới thiệu của Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam; được miễn nhiệm, bãi nhiệm bởi Uỷ ban thường vụ Quốc hội theo đề nghị của Chánh án Toà án nhân dân tối cao sau khi thống nhất với Tổng cục Chính trị.
  • Hội thẩm nhân dân Toà án nhân dân địa phương: Do Hội đồng nhân dân cùng cấp bầu theo sự giới thiệu của Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc cùng cấp; được miễn nhiệm, bãi nhiệm bởi Hội đồng nhân dân cùng cấp theo đề nghị của Chánh án Toà án nhân dân cùng cấp sau khi thống nhất với Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc cùng cấp.
  • Hội thẩm quân nhân Toà án quân sự cấp quân khu: Do Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị cử theo giới thiệu của cơ quan chính trị cấp quân khu hoặc tương đương; được miễn nhiệm, bãi nhiệm bởi Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị theo đề nghị của Chánh án Toà án quân sự cấp quân khu sau khi thống nhất với cơ quan chính trị cùng cấp.
  • Hội thẩm quân nhân Toà án quân sự khu vực: Do Chủ nhiệm chính trị cấp quân khu hoặc tương đương cử theo giới thiệu của cơ quan chính trị cấp sư đoàn hoặc tương đương; được miễn nhiệm, bãi nhiệm bởi Chủ nhiệm chính trị cấp quân khu theo đề nghị của Chánh án Toà án quân sự khu vực sau khi thống nhất với cơ quan chính trị cấp sư đoàn.
• Nhiệm kỳ của Hội thẩm: Nhiệm kỳ của Hội thẩm nhân dân Toà án nhân dân tối cao và Hội thẩm quân nhân là 05 năm, kể từ ngày được cử. Nhiệm kỳ của Hội thẩm nhân dân Toà án nhân dân địa phương theo nhiệm kỳ của Hội đồng nhân dân cùng cấp.
• Miễn nhiệm và bãi nhiệm: Hội thẩm có thể được miễn nhiệm vì lý do sức khoẻ hoặc lý do khác; bị bãi nhiệm khi có vi phạm về phẩm chất, đạo đức, hành vi vi phạm pháp luật không còn xứng đáng làm Hội thẩm.

Hiệu lực thi hành

Pháp lệnh Thẩm phán và Hội thẩm Toà án nhân dân năm 1993 có hiệu lực thi hành kể từ ngày 15 tháng 8 năm 1993. Tất cả các quy định trước đây trái với Pháp lệnh này đều bị bãi bỏ. Chính phủ và Toà án nhân dân tối cao trong phạm vi chức năng của mình chịu trách nhiệm hướng dẫn thi hành Pháp lệnh này.