Pháp lệnh tổ chức Toà án nhân dân tối cao và tổ chức Toà án nhân dân địa phương năm 1961 được Ủy ban thường vụ Quốc hội thông qua ngày 23 tháng 3 năm 1961 và được Chủ tịch Hồ Chí Minh ký sắc lệnh công bố, quy định chi tiết về cơ cấu tổ chức, nhiệm vụ, quyền hạn và nhân sự của hệ thống Toà án nhân dân tối cao cùng các Toà án nhân dân địa phương các cấp nhằm bảo đảm thực thi công lý và xây dựng hệ thống tư pháp vững mạnh.

Phạm vi áp dụng của Pháp lệnh bao gồm toàn bộ hệ thống tòa án nhân dân tại Việt Nam, từ cấp tối cao đến cấp địa phương (tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh). Đối tượng áp dụng trực tiếp là các chức danh tư pháp bao gồm Chánh án, Phó chánh án, Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, các đơn vị chuyên trách thuộc tòa án và các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan đến hoạt động xét xử.

Cơ cấu tổ chức và thẩm quyền của Toà án nhân dân tối cao

Toà án nhân dân tối cao là cơ quan xét xử cao nhất của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, có cơ cấu tổ chức chặt chẽ nhằm bảo đảm thực thi pháp luật thống nhất:

• Thành phần nhân sự: Gồm Chánh án, một hoặc nhiều Phó chánh án, các thẩm phán và thẩm phán dự khuyết.
• Các bộ phận cấu thành: Ủy ban thẩm phán, các Tòa chuyên trách (Tòa hình sự, Tòa dân sự, Tòa quân sự), Tòa phúc thẩm và Hội đồng toàn thể thẩm phán.
• Nhiệm vụ của Ủy ban thẩm phán: Gồm từ 9 đến 11 ủy viên, họp ít nhất mỗi tháng hai lần và quyết định theo đa số. Ủy ban có nhiệm vụ xét xử các vụ án quan trọng, phức tạp; xét các kháng nghị của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao hoặc Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao đối với bản án, quyết định của các Tòa chuyên trách và Tòa phúc thẩm; hướng dẫn các Tòa án áp dụng pháp luật và đường lối xét xử; bố trí thẩm phán; thảo luận các dự án luật, pháp lệnh và tổng kết kinh nghiệm xét xử.
• Thẩm quyền của các Tòa hình sự và Tòa dân sự: Sơ thẩm đồng thời là chung thẩm những vụ án theo quy định của pháp luật hoặc những vụ án thuộc cấp dưới nhưng Tòa án nhân dân tối cao lấy lên để xử; phúc thẩm các bản án, quyết định sơ thẩm của Tòa án nhân dân khu tự trị bị chống án hoặc kháng nghị; xử lại các vụ án đã có hiệu lực pháp luật nhưng được Ủy ban thẩm phán giao hoặc do Chánh án Tòa án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao kháng nghị.
• Thẩm quyền của Tòa phúc thẩm: Phúc thẩm các bản án, quyết định sơ thẩm của Tòa án nhân dân cấp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương bị chống án hoặc kháng nghị; xử lại các vụ án đã có hiệu lực pháp luật do Ủy ban thẩm phán giao.
• Nhiệm vụ của Hội đồng toàn thể thẩm phán: Duyệt lại các bản án tử hình của Tòa án nhân dân các cấp theo quy định của Luật tổ chức Tòa án nhân dân.

Nhiệm vụ và quyền hạn của Chánh án và các Chánh toà thuộc Toà án nhân dân tối cao

Pháp lệnh phân định rõ trách nhiệm của người đứng đầu hệ thống tòa án tối cao và các tòa chuyên trách:

• Chánh án Toà án nhân dân tối cao: Báo cáo công tác trước Quốc hội và Ủy ban thường vụ Quốc hội; chủ tọa các phiên họp của Ủy ban thẩm phán và Hội đồng toàn thể thẩm phán; chủ tọa phiên tòa của các Tòa chuyên trách và Tòa phúc thẩm khi cần thiết; kháng nghị các bản án, quyết định có sai lầm đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án các cấp; tổ chức thống kê tư pháp toàn quốc và tổng kết kinh nghiệm; đôn đốc thi hành nghị quyết và chương trình công tác; kiểm tra tòa án địa phương; chỉ định thẩm phán xét xử khi thiếu nhân sự; chỉ đạo nghiên cứu pháp luật, đào tạo cán bộ và tuyên truyền pháp luật; bổ nhiệm, bãi miễn các chức vụ quản lý hành chính trong tòa án tối cao (Chánh văn phòng, Vụ trưởng...). Các Phó chánh án có nhiệm vụ giúp việc và thay mặt Chánh án khi vắng mặt.
• Chánh tòa các Tòa chuyên trách và Tòa phúc thẩm: Điều khiển công tác của Tòa; chỉ định thẩm phán và chủ tọa phiên tòa; báo cáo công tác lên Ủy ban thẩm phán.
• Bộ máy làm việc và biên chế: Do Chánh án Tòa án nhân dân tối cao quyết định và trình Ủy ban thường vụ Quốc hội phê chuẩn.

Tổ chức và thẩm quyền của Toà án nhân dân cấp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương

Đối với cấp tỉnh và đơn vị hành chính tương đương, cơ cấu và thẩm quyền được quy định cụ thể:

• Thẩm quyền xét xử: Sơ thẩm các vụ án hình sự, dân sự không thuộc thẩm quyền cấp huyện hoặc các vụ án cấp huyện nhưng có tính chất quan trọng, phức tạp được lấy lên để xử; phúc thẩm các bản án, quyết định sơ thẩm của cấp huyện bị chống án hoặc kháng nghị; xử lại các vụ án đã có hiệu lực pháp luật do Tòa án nhân dân tối cao giao.
• Nhiệm vụ khác: Xây dựng tổ chức tư pháp địa phương, huấn luyện thư ký tòa án và cán bộ tư pháp cấp xã, tổ chức tuyên truyền giáo dục pháp luật.
• Ủy ban thẩm phán cấp tỉnh: Gồm từ 3 đến 5 ủy viên, họp ít nhất mỗi tháng hai lần và quyết định theo đa số. Ủy ban có nhiệm vụ xét các vụ án phức tạp; phát hiện sai lầm trong bản án đã có hiệu lực để báo cáo lên Tòa án nhân dân tối cao; hướng dẫn cấp dưới áp dụng pháp luật; phân công thẩm phán và tổng kết kinh nghiệm.
• Chánh án cấp tỉnh: Báo cáo công tác trước Hội đồng toàn thể thẩm phán; chủ tọa Ủy ban thẩm phán; chỉ định thẩm phán, lập danh sách hội thẩm nhân dân; tổ chức thống kê, kiểm tra tòa án cấp dưới và chỉ đạo công tác tư pháp địa phương.

Tổ chức và thẩm quyền của Toà án nhân dân cấp huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh

Tòa án cấp cơ sở đóng vai trò giải quyết trực tiếp các tranh chấp và vi phạm nhỏ tại địa phương:

• Thẩm quyền: Hòa giải các tranh chấp dân sự; phân xử các việc hình sự nhỏ không phải mở phiên tòa; sơ thẩm các vụ án dân sự; sơ thẩm các vụ án hình sự có mức phạt từ hai năm tù trở xuống.
• Nhiệm vụ phối hợp: Hướng dẫn công tác hòa giải, xây dựng tổ chức tư pháp tại các xã, thị trấn và tuyên truyền pháp luật trong nhân dân.
• Chánh án cấp huyện: Báo cáo công tác trước Hội đồng nhân dân cùng cấp; lập danh sách hội thẩm nhân dân; báo cáo lên cấp tỉnh các bản án có hiệu lực nhưng phát hiện sai lầm; phân công thẩm phán và hướng dẫn, kiểm tra công tác tư pháp cấp xã.

Chế độ bầu cử, bổ nhiệm và số lượng nhân sự của Toà án nhân dân địa phương

Pháp lệnh quy định nguyên tắc dân chủ trong việc hình thành đội ngũ thẩm phán và ủy viên tại địa phương:

• Cơ chế bầu cử: Chánh án, Phó chánh án, thẩm phán và các ủy viên Ủy ban thẩm phán của Tòa án nhân dân địa phương các cấp do Hội đồng nhân dân cùng cấp bầu ra và bãi miễn. Những người này có thể là đại biểu hoặc không phải là đại biểu Hội đồng nhân dân.
• Số lượng thẩm phán cấp tỉnh: Từ 4 đến 7 người (bao gồm cả Chánh án và Phó chánh án).
• Số lượng thẩm phán cấp huyện: Không quá 3 người (bao gồm cả Chánh án và Phó chánh án).
• Biên chế và bộ máy: Tổng số biên chế của tòa án địa phương do Chánh án Tòa án nhân dân tối cao quyết định và trình Ủy ban thường vụ Quốc hội phê chuẩn.

Chế định Hội thẩm nhân dân

Hội thẩm nhân dân thể hiện tính nhân dân trong hoạt động xét xử của tòa án:

• Phương thức hình thành: Tại Tòa án nhân dân tối cao, hội thẩm nhân dân do Ủy ban thường vụ Quốc hội cử dựa trên sự giới thiệu của các đoàn thể nhân dân ở trung ương. Tại địa phương, hội thẩm nhân dân do Hội đồng nhân dân cùng cấp bầu và bãi miễn với nhiệm kỳ là 2 năm.
• Số lượng và ứng cử: Số lượng hội thẩm do Chánh án cùng cấp đề nghị Hội đồng nhân dân quyết định dựa trên hướng dẫn của Tòa án tối cao. Danh sách ứng cử do các đoàn thể nhân dân cùng cấp giới thiệu.
• Trách nhiệm và quyền lợi: Hội thẩm nhân dân phải tham gia xét xử đúng lịch. Các cơ quan, xí nghiệp, hợp tác xã có nghĩa vụ tạo điều kiện thuận lợi cho hội thẩm làm nhiệm vụ. Trong thời gian làm nhiệm vụ, hội thẩm hưởng nguyên lương (nếu là người ăn lương nhà nước) hoặc hưởng phụ cấp do Nhà nước đài thọ (nếu không ăn lương nhà nước).

Quy định đặc thù đối với khu tự trị và tòa án quân sự

• Khu tự trị: Tổ chức cụ thể của các Tòa án nhân dân địa phương tại các khu tự trị do Hội đồng nhân dân khu tự trị quy định dựa trên Hiến pháp, Luật tổ chức Tòa án nhân dân và Pháp lệnh này, sau đó trình Ủy ban thường vụ Quốc hội phê chuẩn.
• Tòa án quân sự: Tổ chức của các Tòa án quân sự không áp dụng trực tiếp theo pháp lệnh này mà sẽ có quy định riêng biệt.

Pháp lệnh tổ chức Toà án nhân dân tối cao và tổ chức Toà án nhân dân địa phương năm 1961 có hiệu lực kể từ ngày được Ủy ban thường vụ Quốc hội thông qua (ngày 23 tháng 3 năm 1961).