Quyết định 1187/QĐ-TTg năm 2020 do Thủ tướng Chính phủ ban hành phê duyệt "Chương trình phát triển vật lý giai đoạn 2021 - 2025". Đây là văn bản pháp lý quan trọng nhằm nâng cao toàn diện tiềm lực khoa học công nghệ, chất lượng đào tạo và vị thế quốc tế của ngành vật lý Việt Nam.

Mục tiêu phát triển ngành vật lý giai đoạn 2021 - 2025

Chương trình xác định rõ các mục tiêu chiến lược nhằm tạo bước đột phá cho ngành vật lý nước nhà:

• Nâng cao tiềm lực khoa học và công nghệ: Kết hợp chặt chẽ giữa đào tạo chất lượng cao với nghiên cứu cơ bản và nghiên cứu cơ bản định hướng ứng dụng. Đẩy mạnh việc gắn kết giữa nghiên cứu lý thuyết với nghiên cứu thực nghiệm và ứng dụng thực tiễn.
• Phát triển đội ngũ nhân lực chất lượng cao: Nâng cao năng lực nghiên cứu khoa học của giảng viên vật lý tại các trường đại học, chú trọng thu hút và đào tạo các nhà vật lý trẻ tài năng. Phấn đấu đến năm 2025, tỷ lệ giảng viên có bằng tiến sĩ tại các khoa vật lý của các trường đại học trọng điểm đạt trên 50%.
• Nâng cao vị thế quốc tế: Phấn đấu đưa ngành vật lý Việt Nam vào nhóm 5 nước đứng đầu khu vực ASEAN theo bảng xếp hạng của SCOPUS. Đồng thời, gia tăng số lượng công trình công bố trên các tạp chí quốc tế uy tín thuộc danh mục ISI/SCOPUS với mức tăng trưởng bình quân đạt 30%/năm.

Quan điểm và định hướng nghiên cứu ưu tiên

Chương trình định hướng tập trung nguồn lực vào các lĩnh vực vật lý hiện đại, làm nòng cốt cho khoa học công nghệ đa ngành và gắn liền với cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư:

• Nghiên cứu cơ bản: Ưu tiên các hướng nghiên cứu mũi nhọn bao gồm: Vật lý lý thuyết và tính toán; Vật lý các chất đậm đặc và chất mềm; Quang lượng tử và quang tử học; Vật lý hạt nhân; Vật lý kim loại.
• Nghiên cứu cơ bản định hướng ứng dụng: Tập trung giải quyết các bài toán thực tiễn trong các lĩnh vực: Quan trắc và xử lý môi trường; Thiết kế, chế tạo linh kiện điện tử, thẻ điện tử và vi mạch; Vật liệu điện từ, điện tử và quang tử; Lưu trữ và chuyển hóa năng lượng; An toàn vệ sinh thực phẩm và y sinh; An toàn bức xạ hạt nhân; Phát triển một số thiết bị khoa học hiện đại, đặc chủng, đặc thù.
• Nghiên cứu ứng dụng đặc thù: Thực hiện theo các yêu cầu đặt hàng cụ thể từ phía Nhà nước.

Nhiệm vụ và giải pháp trọng tâm

Để đạt được các mục tiêu đề ra, Chương trình triển khai đồng bộ 8 nhóm nhiệm vụ và giải pháp:

• Đặt hàng nhiệm vụ cấp quốc gia: Nhà nước chủ động đặt hàng các nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp quốc gia trong lĩnh vực vật lý có định hướng ứng dụng, đa ngành, liên ngành, gắn với một số công nghệ chủ chốt của công nghiệp 4.0.
• Hỗ trợ giảng viên và giáo viên: Khuyến khích hoạt động nghiên cứu trong trường đại học, triển khai chương trình nghiên cứu riêng cho giảng viên trẻ. Tổ chức tập huấn, bồi dưỡng chuyên môn cho giáo viên khối chuyên vật lý bậc trung học phổ thông.
• Đào tạo và thu hút nhân tài: Đẩy mạnh đào tạo các bậc đại học, thạc sĩ, tiến sĩ ngành vật lý. Áp dụng chính sách học bổng hấp dẫn cho học sinh, sinh viên giỏi và các cá nhân đạt giải quốc gia, quốc tế.
• Đầu tư hạ tầng và giáo trình: Nâng cấp, xây dựng mới các phòng thí nghiệm vật lý tại các trường đại học và viện nghiên cứu có đào tạo sau đại học. Biên soạn, xuất bản giáo trình chuyên vật lý và chương trình giảng dạy đạt trình độ tiên tiến thế giới.
• Tăng cường hợp tác quốc tế: Khai thác hiệu quả vai trò thành viên của Việt Nam tại Viện Liên hiệp nghiên cứu hạt nhân Dubna (Liên bang Nga). Tham gia tích cực vào các dự án, trung tâm nghiên cứu quốc tế và quản lý hiệu quả Trung tâm quốc tế vật lý dạng 2 do UNESCO bảo trợ.
• Tổ chức sự kiện khoa học: Tổ chức các hội nghị, hội thảo vật lý quy mô lớn và các khóa học ngắn hạn quốc tế. Hỗ trợ kinh phí cho các nhà vật lý trẻ xuất sắc từ các nước trong khu vực để tạo sức hút học thuật.
• Phát triển tạp chí chuyên ngành: Nâng cao chất lượng và số lượng các tạp chí vật lý trong nước để sớm gia nhập danh mục ISI/SCOPUS; đẩy mạnh truyền thông về ngành vật lý.
• Thu hút chuyên gia nước ngoài: Khuyến khích các nhà khoa học Việt kiều và chuyên gia quốc tế tham gia giảng dạy, nghiên cứu vật lý tại Việt Nam.

Nguồn kinh phí thực hiện Chương trình

Kinh phí triển khai Chương trình được huy động từ nhiều nguồn đa dạng:

• Ngân sách nhà nước và Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghệ Quốc gia (NAFOSTED), trong đó Quỹ NAFOSTED tập trung tài trợ cho các nghiên cứu cơ bản ngành vật lý.
• Nguồn tài trợ từ các doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước.
• Nguồn vốn hợp tác quốc tế và các nguồn hợp pháp khác theo quy định của pháp luật về ngân sách nhà nước.

Tổ chức thực hiện và phân công trách nhiệm

Thủ tướng Chính phủ giao nhiệm vụ cụ thể cho các bộ, ngành liên quan để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả:

• Bộ Khoa học và Công nghệ: Là cơ quan chủ trì thực hiện Chương trình. Có trách nhiệm xây dựng chính sách, ban hành kế hoạch triển khai, cụ thể hóa các định hướng ưu tiên và chủ trì xây dựng các nhiệm vụ khoa học công nghệ cấp quốc gia.
• Bộ Giáo dục và Đào tạo: Chủ trì, phối hợp với Đại học Quốc gia Hà Nội và Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh thực hiện các nhiệm vụ về đào tạo, bồi dưỡng giảng viên, phát triển giáo trình và nâng cấp phòng thí nghiệm trường học.
• Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam: Chủ trì các hoạt động hợp tác quốc tế (bao gồm Viện Dubna); phối hợp tổ chức hội thảo, nâng cao chất lượng tạp chí chuyên ngành và thu hút chuyên gia nước ngoài.
• Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính: Cân đối, bố trí nguồn vốn đầu tư phát triển và ngân sách sự nghiệp khoa học, công nghệ, giáo dục để thực hiện Chương trình.
• Các bộ, ngành liên quan: Tiến hành nghiệm thu, đánh giá các nhiệm vụ thuộc Chương trình giai đoạn trước (đến năm 2020 theo Quyết định 380/QĐ-TTg) và đề xuất gia hạn các nhiệm vụ cần thiết chuyển tiếp sang giai đoạn 2021 - 2025.

Hiệu lực thi hành

Quyết định 1187/QĐ-TTg có hiệu lực thi hành kể từ ngày ký ban hành. Các Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ, Thủ trưởng cơ quan thuộc Chính phủ và Chủ tịch Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương chịu trách nhiệm thi hành quyết định này.