Quyết định 340/QĐ-UB ban hành năm 1977 bởi Ủy ban nhân dân thành phố Hồ Chí Minh là văn bản pháp lý đặt nền móng cho việc thành lập Viện Quy hoạch thành phố Hồ Chí Minh. Đây là cơ quan sự nghiệp trực thuộc Ủy ban nhân dân thành phố, đóng vai trò chủ chốt trong việc nghiên cứu, thiết kế và quản lý quy hoạch đô thị, nông thôn của thành phố trong giai đoạn đầu xây dựng và phát triển sau ngày thống nhất đất nước.

- Vị trí pháp lý và chức năng của Viện Quy hoạch

• Viện Quy hoạch được thành lập với tư cách là cơ quan sự nghiệp trực thuộc Ủy ban nhân dân thành phố Hồ Chí Minh.
• Chức năng cốt lõi của Viện là nghiên cứu và lập các dự án quy hoạch cải tạo, xây dựng, phát triển toàn diện thành phố Hồ Chí Minh thành một thành phố lớn xã hội chủ nghĩa, bảo đảm tính đồng bộ và phù hợp với quy hoạch vùng cũng như quy hoạch chung của cả nước.

- Các nhiệm vụ và quyền hạn cụ thể của Viện Quy hoạch

Để thực hiện chức năng trên, Viện Quy hoạch được giao phó 6 nhiệm vụ trọng tâm sau:

• Lập quy hoạch tổng hợp: Chủ trì phối hợp với các cơ quan liên quan của Trung ương, địa phương và Ủy ban nhân dân các quận, huyện để nghiên cứu, lập quy hoạch tổng hợp, toàn diện về cải tạo, xây dựng và phát triển khu vực nội thành và ngoại thành, trình Ủy ban nhân dân thành phố để trình Hội đồng Chính phủ xét duyệt.
• Hướng dẫn quy hoạch ngành: Phối hợp với các ngành Trung ương để chỉ đạo và hướng dẫn các ngành của thành phố lập quy hoạch chuyên ngành tại địa phương, bảo đảm phù hợp với quy hoạch ngành thống nhất của cả nước trước khi trình các cấp thẩm quyền phê duyệt.
• Tham mưu phê duyệt dự án: Hỗ trợ Ủy ban nhân dân thành phố trình Chính phủ phê duyệt các luận chứng, báo cáo kinh tế - kỹ thuật và nhiệm vụ thiết kế quy hoạch xây dựng đô thị, các vùng nông nghiệp, khu công nghiệp, khu dân cư và các công trình chuyên ngành theo đúng quy chế phân công, phân cấp quản lý của Trung ương.
• Quản lý quy hoạch và cấp phép: Thực hiện công tác quản lý quy hoạch thành phố; hỗ trợ Ủy ban nhân dân thành phố trong việc xét cấp giấy phép xây dựng, giải quyết địa điểm và cấp đất xây dựng; đồng thời kiểm tra, đôn đốc các ngành, quận, huyện thực hiện công tác cải tạo, xây dựng theo đúng quy hoạch chung.
• Nghiên cứu khoa học và xây dựng định mức: Tổ chức nghiên cứu, thông tin khoa học - kỹ thuật, tổng kết thực tiễn quy hoạch; tham gia xây dựng các kế hoạch dài hạn, ngắn hạn, các quy trình, quy phạm và chỉ tiêu kinh tế - kỹ thuật xây dựng áp dụng cho các ngành, quận, huyện trên địa bàn thành phố.
• Quản lý nội bộ và phát triển nhân lực: Quản lý và sử dụng hiệu quả nguồn lao động, vật tư, tài chính theo đúng chế độ nhà nước; tổ chức đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ, chính trị, đạo đức cho đội ngũ cán bộ, công nhân viên; chăm lo đời sống vật chất và tinh thần cho người lao động trong đơn vị.

- Cơ cấu tổ chức và bộ máy hoạt động

• Ban lãnh đạo: Viện Quy hoạch được điều hành bởi một Viện trưởng và có từ 2 đến 3 Viện phó giúp việc.
• Phương thức hình thành: Bộ máy của Viện được xây dựng trên cơ sở cải tiến, hoàn thiện các tổ chức, biên chế và cơ sở vật chất - kỹ thuật về quy hoạch hiện có thuộc Sở Xây dựng thành phố Hồ Chí Minh.
• Xây dựng quy chế: Viện trưởng có trách nhiệm phối hợp với Ban Tổ chức chính quyền thành phố xây dựng bộ máy, biên chế và điều lệ hoạt động của Viện để trình Ủy ban nhân dân thành phố xem xét, quyết định.

- Trách nhiệm thi hành quyết định

• Các cá nhân chịu trách nhiệm thi hành quyết định này bao gồm: Chánh Văn phòng Ủy ban nhân dân thành phố, Trưởng Ban Tổ chức chính quyền thành phố, Giám đốc Sở Xây dựng và Viện trưởng Viện Quy hoạch thành phố.
• Quyết định được ký thay Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố bởi Phó Chủ tịch Thường trực Vũ Đình Liệu.