Thông tư 01/2015/TT-BYT do Bộ trưởng Bộ Y tế ban hành hướng dẫn chi tiết về hoạt động tư vấn phòng, chống HIV/AIDS, bao gồm cả tư vấn trước và sau xét nghiệm HIV tại các cơ sở y tế trên phạm vi cả nước. Văn bản này áp dụng đối với các cơ sở y tế, nhân viên y tế thực hiện công tác tư vấn, xét nghiệm HIV và các tổ chức, cá nhân có liên quan đến hoạt động phòng, chống HIV/AIDS tại Việt Nam.

Nguyên tắc chung và giải thích từ ngữ cốt lõi

Thông tư đưa ra các định nghĩa quan trọng và nguyên tắc bắt buộc trong hoạt động tư vấn phòng, chống HIV/AIDS:

• Giai đoạn cửa sổ: Là khoảng thời gian cơ thể người đã nhiễm HIV nhưng chưa sản sinh đủ kháng thể để phát hiện bằng các xét nghiệm thông thường.
• Kết quả xét nghiệm không xác định: Là tình trạng chưa xác định được sự hiện diện của kháng thể kháng HIV trong máu, có thể do không nhiễm hoặc đang ở giai đoạn cửa sổ.
• Nhân viên tư vấn: Phải là người được đào tạo về HIV/AIDS tại các cơ sở đào tạo y khoa hoặc được tập huấn chuyên môn theo quy định của Bộ Y tế.
• Nguyên tắc hoạt động: Bảo đảm tuyệt đối tính bí mật thông tin của người được tư vấn; thực hiện đúng quy trình pháp luật; việc thông báo kết quả dương tính phải tuân thủ nghiêm ngặt trình tự quy định; đồng thời phải bảo đảm giới thiệu, chuyển gửi người nhiễm HIV đến các dịch vụ chăm sóc, điều trị và dự phòng kịp thời.

Nội dung tư vấn trước và sau xét nghiệm HIV

Đây là nội dung trọng tâm quy định chi tiết các bước và chủ đề cần trao đổi với người được tư vấn:

• Tư vấn trước xét nghiệm: Nhân viên y tế tiến hành giới thiệu, thảo luận về lý do xét nghiệm; đánh giá các nguy cơ lây nhiễm HIV của khách hàng; giải thích rõ ràng về ý nghĩa, lợi ích của việc xét nghiệm và việc biết kết quả xét nghiệm.
• Tư vấn sau xét nghiệm đối với kết quả âm tính: Giải thích ý nghĩa kết quả và làm rõ về "giai đoạn cửa sổ"; hướng dẫn các biện pháp giảm nguy cơ lây nhiễm; tư vấn về việc tham gia các dịch vụ hỗ trợ tâm lý, xã hội và dự phòng.
• Tư vấn sau xét nghiệm đối với kết quả khẳng định dương tính: Thực hiện thông báo kết quả một cách tế nhị; hỗ trợ tinh thần, khủng hoảng tâm lý; hướng dẫn cách bộc lộ tình trạng nhiễm với bạn tình, vợ/chồng hoặc người dùng chung bơm kim tiêm; khuyến khích đưa con cái hoặc bạn tình đi xét nghiệm; tư vấn biện pháp phòng lây nhiễm cho cộng đồng và trách nhiệm pháp lý liên quan; giới thiệu chuyển gửi đến cơ sở điều trị ARV và chăm sóc y tế.
• Tư vấn đối với kết quả không xác định: Giải thích ý nghĩa kết quả; đánh giá lại thời gian có nguy cơ phơi nhiễm gần nhất và chỉ định xét nghiệm lại sau 14 ngày.

Điều kiện tổ chức và hình thức tư vấn tại cơ sở y tế

Để bảo đảm chất lượng dịch vụ, các cơ sở y tế phải đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn sau:

• Điều kiện nhân sự: Cơ sở y tế phải có ít nhất 01 nhân viên tư vấn đáp ứng tiêu chuẩn chuyên môn theo quy định.
• Cơ sở vật chất và trang thiết bị: Phòng tư vấn phải bảo đảm tính kín đáo, thông thoáng, đủ ánh sáng. Nếu tư vấn nhóm phải có đủ chỗ ngồi tương ứng. Trang bị tối thiểu gồm bàn làm việc, ghế ngồi và các tài liệu truyền thông liên quan.
• Hình thức tư vấn: Áp dụng linh hoạt các hình thức tư vấn cá nhân, tư vấn cặp vợ chồng/bạn tình, hoặc tư vấn nhóm tùy theo quy mô và nhu cầu. Tuy nhiên, tuyệt đối không áp dụng hình thức tư vấn nhóm đối với việc trả kết quả xét nghiệm HIV dương tính.

Quy trình tư vấn và các trường hợp chỉ định xét nghiệm HIV

Quy trình thực hiện được phân chia cụ thể theo từng nhóm đối tượng và sự đồng thuận:

• Trường hợp đối tượng chủ động đề xuất: Nhân viên y tế thực hiện tư vấn dự phòng hoặc tư vấn xét nghiệm nếu đủ điều kiện, trường hợp chưa đủ điều kiện phải chuyển gửi đến nhân viên tư vấn chuyên trách.
• Trường hợp nhân viên y tế chủ động tư vấn, giới thiệu xét nghiệm: Áp dụng khi khám, chữa bệnh cho các đối tượng có nguy cơ cao bao gồm: người có hành vi nguy cơ cao, người mắc bệnh lao, người mắc bệnh lây truyền qua đường tình dục, người nhiễm vi rút viêm gan C, phụ nữ mang thai, con của người nhiễm HIV, người bị phơi nhiễm HIV, hoặc người bệnh có các triệu chứng lâm sàng nghi ngờ nhiễm HIV không rõ nguyên nhân.
• Thủ tục đồng ý xét nghiệm: Người đồng ý xét nghiệm phải ký xác nhận vào bệnh án (nếu điều trị nội trú) hoặc ký phiếu xác nhận đồng ý xét nghiệm theo mẫu quy định (đối với ngoại trú). Đối với người dưới 16 tuổi hoặc mất năng lực hành vi dân sự, việc tư vấn và ký đồng ý phải do cha, mẹ hoặc người giám hộ hợp pháp thực hiện.
• Kết nối dịch vụ chuyển gửi: Nhân viên tư vấn có trách nhiệm giới thiệu người bệnh đến các dịch vụ y tế phù hợp như điều trị thuốc kháng HIV (ARV), điều trị nhiễm trùng cơ hội, dự phòng lây truyền từ mẹ sang con, điều trị nghiện chất dạng thuốc phiện bằng thuốc thay thế (Methadone), và các can thiệp giảm tác hại khác.

Trách nhiệm triển khai và tổ chức thực hiện

Thông tư phân định rõ vai trò của từng cấp quản lý và cơ sở y tế:

• Cục Phòng, chống HIV/AIDS: Chịu trách nhiệm hướng dẫn, xây dựng tài liệu chuyên môn, đề xuất đơn vị tập huấn, tổ chức kiểm tra, giám sát và đánh giá hoạt động tư vấn trên phạm vi toàn quốc.
• Sở Y tế các tỉnh, thành phố: Chỉ đạo triển khai hoạt động trên địa bàn; chỉ định đơn vị tập huấn chuyên môn; thực hiện thanh tra, kiểm tra và báo cáo định kỳ.
• Các cơ sở y tế: Các cơ sở y tế dự phòng, bệnh viện đa khoa, chuyên khoa truyền nhiễm, phòng khám chuyên khoa HIV/AIDS có trách nhiệm tổ chức tư vấn dự phòng khi có yêu cầu. Các cơ sở có thực hiện xét nghiệm HIV bắt buộc phải tổ chức tư vấn trước, sau xét nghiệm và thực hiện nghiêm túc chế độ báo cáo thống kê.

Hiệu lực thi hành và điều khoản chuyển tiếp

Quy định về thời gian áp dụng và xử lý chuyển tiếp đối với các cơ sở y tế:

• Hiệu lực thi hành: Thông tư có hiệu lực thi hành kể từ ngày 15 tháng 4 năm 2015.
• Quy định bãi bỏ: Bãi bỏ Quyết định số 647/QĐ-BYT ngày 20/02/2007 về Hướng dẫn tư vấn và xét nghiệm HIV tự nguyện; bãi bỏ Khoản 5 Điều 1 và một phần Khoản 2 Điều 3 của Thông tư số 33/2011/TT-BYT.
• Điều khoản chuyển tiếp: Các cơ sở y tế đang hoạt động tư vấn phòng, chống HIV/AIDS được phép tiếp tục hoạt động nhưng phải tiến hành củng cố, hoàn thiện cơ sở vật chất, nhân sự để đáp ứng đầy đủ các điều kiện quy định tại Thông tư này trước ngày 01 tháng 01 năm 2017.