Ngày 15 tháng 5 năm 1989, Tòa án Nhân dân tối cao đã ban hành Thông tư 01-TAND/TT hướng dẫn thi hành một số quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 1988, nhằm bảo đảm việc áp dụng thống nhất các quy định pháp luật tố tụng hình sự trong hoạt động xét xử của Tòa án các cấp.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

Thông tư này hướng dẫn chi tiết cho các Tòa án nhân dân địa phương, Tòa án quân sự các cấp và các cơ quan, cá nhân tiến hành tố tụng, tham gia tố tụng hình sự về việc thực hiện các quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 1988, đặc biệt là trong giai đoạn chuẩn bị xét xử và xét xử sơ thẩm.

Nội dung cốt lõi của Thông tư 01-TAND/TT-1989

1. Quy định về thẩm quyền xét xử của Tòa án các cấp

• Xác định rõ thẩm quyền xét xử sơ thẩm của Tòa án nhân dân cấp huyện và Tòa án quân sự khu vực đối với các tội phạm ít nghiêm trọng, có mức hình phạt theo quy định của Bộ luật Hình sự.
• Phân định thẩm quyền của Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Tòa án quân sự cấp quân khu đối với các vụ án hình sự có tính chất phức tạp, nghiêm trọng hoặc có yếu tố nước ngoài.
• Hướng dẫn giải quyết tranh chấp về thẩm quyền xét xử giữa các Tòa án nhằm tránh tình trạng đùn đẩy hoặc kéo dài thời gian giải quyết vụ án.

2. Công tác chuẩn bị xét xử và thời hạn quyết định

• Quy định chặt chẽ về thời hạn nghiên cứu hồ sơ vụ án và ra một trong các quyết định: đưa vụ án ra xét xử, trả hồ sơ để điều tra bổ sung, hoặc đình chỉ/tạm đình chỉ vụ án.
• Yêu cầu Thẩm phán được phân công chủ tọa phiên tòa phải kiểm tra kỹ lưỡng các chứng cứ, tài liệu có trong hồ sơ vụ án, bảo đảm quyền bào chữa của bị can, bị cáo được tôn trọng triệt để trước khi mở phiên tòa.
• Hướng dẫn cụ thể về việc áp dụng, thay đổi hoặc hủy bỏ các biện pháp ngăn chặn (như tạm giam, bảo lĩnh, cấm đi khỏi nơi cư trú) trong giai đoạn chuẩn bị xét xử.

3. Thành phần Hội đồng xét xử và người tiến hành tố tụng

• Quy định về cơ cấu thành viên Hội đồng xét xử sơ thẩm gồm Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân, bảo đảm nguyên tắc Hội thẩm nhân dân ngang quyền với Thẩm phán khi biểu quyết quyết định vụ án.
• Hướng dẫn thủ tục thay đổi người tiến hành tố tụng (Thẩm phán, Hội thẩm, Kiểm sát viên, Thư ký tòa án) khi có căn cứ cho thấy họ không thể bảo đảm tính khách quan trong quá trình giải quyết vụ án.

4. Bảo đảm quyền bào chữa và tham gia tố tụng của các đương sự

• Tòa án có trách nhiệm giao trực tiếp bản cáo trạng và quyết định đưa vụ án ra xét xử cho bị cáo trong thời hạn luật định để bị cáo chủ động chuẩn bị việc bào chữa.
• Tạo điều kiện thuận lợi cho người bào chữa (luật sư, người đại diện hợp pháp) nghiên cứu hồ sơ, gặp gỡ bị cáo đang bị tạm giam và tham gia tranh tụng dân chủ tại phiên tòa.
• Xác định rõ địa vị pháp lý, quyền và nghĩa vụ của người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự và những người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong vụ án hình sự.

Hiệu lực thi hành

Thông tư 01-TAND/TT-1989 có hiệu lực thi hành kể từ ngày ban hành. Các hướng dẫn trong văn bản này là cơ sở pháp lý quan trọng để Tòa án các cấp thống nhất nhận thức và áp dụng đúng đắn Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 1988, góp phần nâng cao chất lượng xét xử, tránh oan sai và bỏ lọt tội phạm trong giai đoạn đầu đổi mới hệ thống tư pháp Việt Nam.