Thông tư 04/2011/TT-BLĐTBXH do Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội ban hành, có hiệu lực thi hành từ ngày 15 tháng 4 năm 2011, quy định chi tiết về các tiêu chuẩn chăm sóc tại các cơ sở bảo trợ xã hội trên phạm vi cả nước. Đây là văn bản pháp lý quan trọng nhằm chuẩn hóa quy trình tiếp nhận, nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục và quản lý các đối tượng yếu thế, bảo đảm quyền lợi hợp pháp và nâng cao chất lượng cuộc sống của họ tại các cơ sở bảo trợ xã hội công lập và ngoài công lập.

Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng

Thông tư này áp dụng đối với tất cả các cơ sở bảo trợ xã hội công lập và ngoài công lập được thành lập hợp pháp theo quy định của pháp luật. Đối tượng phục vụ tại các cơ sở này bao gồm:

• Người cao tuổi, người khuyết tật, người tâm thần và người nhiễm HIV/AIDS.
• Trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, người lang thang, người nghèo.
• Các đối tượng xã hội cần sự bảo vệ khẩn cấp theo quy định của Chính phủ và những cá nhân khác có nhu cầu sử dụng dịch vụ công tác xã hội.

Quy trình tiếp nhận và chăm sóc đối tượng

Các cơ sở bảo trợ xã hội phải tuân thủ quy trình chăm sóc khép kín và khoa học gồm 6 bước cơ bản sau:

• Tiếp nhận thông tin, yêu cầu từ đối tượng, tiến hành sàng lọc và phân loại ban đầu.
• Đánh giá toàn diện về tình trạng sức khỏe, tâm sinh lý và các nhu cầu cụ thể của từng đối tượng.
• Xây dựng kế hoạch chăm sóc cá nhân hóa phù hợp với kết quả đánh giá.
• Triển khai thực hiện kế hoạch chăm sóc trên thực tế.
• Theo dõi, thu thập dữ liệu, đánh giá sự tiến triển của đối tượng và điều chỉnh kế hoạch chăm sóc khi cần thiết.
• Xây dựng kế hoạch dừng chăm sóc và hỗ trợ đối tượng tái hòa nhập cộng đồng bền vững.

Tiêu chuẩn về y tế, vệ sinh, trang phục và dinh dưỡng

Để bảo đảm điều kiện sống cơ bản tốt nhất cho đối tượng, cơ sở bảo trợ xã hội phải đáp ứng các tiêu chuẩn nghiêm ngặt sau:

• Chăm sóc y tế: Bố trí cán bộ y tế, trang bị đầy đủ dụng cụ, tủ thuốc sơ cấp cứu; tổ chức khám sức khỏe định kỳ 6 tháng và hàng năm; thiết lập hồ sơ theo dõi sức khỏe riêng biệt; đối với cơ sở phục hồi chức năng phải có nhân sự và thiết bị chuyên dụng.
• Vệ sinh và đồ dùng sinh hoạt: Cung cấp đủ nước sạch cho ăn uống và sinh hoạt hàng ngày; trang bị đầy đủ đồ dùng vệ sinh cá nhân riêng biệt (xà phòng, khăn mặt, khăn tắm, bàn chải, kem đánh răng); bảo đảm đầy đủ đồ dùng phục vụ giấc ngủ (giường, chiếu, chăn, màn, gối); ban hành nội quy vệ sinh rõ ràng.
• Trang phục: Cung cấp quần áo đồng phục đi học cho trẻ em, cấp tất và dép ít nhất 6 tháng một lần (hoặc thay thế ngay khi hư hỏng, thất lạc); bảo đảm đủ quần áo ấm vào mùa đông.
• Chế độ dinh dưỡng: Bảo đảm tối thiểu 3 bữa ăn (sáng, trưa, tối) mỗi ngày với đầy đủ calo và các nhóm chất dinh dưỡng (đạm, bột đường, chất béo, vitamin từ rau quả); xây dựng thực đơn đặc biệt cho các nhóm đối tượng đặc thù như trẻ sơ sinh, trẻ suy dinh dưỡng, người nhiễm HIV, người cao tuổi hoặc người ăn kiêng theo tôn giáo, bệnh lý.

Tiêu chuẩn về giáo dục, học nghề và phát triển kỹ năng

Cơ sở bảo trợ xã hội có trách nhiệm tạo điều kiện tối đa cho đối tượng phát triển năng lực bản thân:

• Bảo đảm phổ cập giáo dục cho các đối tượng có khả năng học tập thông qua hệ thống giáo dục chính quy hoặc không chính quy tại các trường công lập, dân lập hoặc ngay tại cơ sở.
• Tổ chức giáo dục đạo đức, kỹ năng sống, kiến thức về sức khỏe sinh sản và phòng chống lây nhiễm HIV/AIDS phù hợp với từng lứa tuổi và giới tính.
• Trang bị kỹ năng tự bảo vệ, phương pháp phòng tránh bị buôn bán, bạo hành, lạm dụng và bóc lột sức lao động.
• Cung cấp đầy đủ sách vở, tài liệu học tập và bố trí không gian tự học yên tĩnh, thuận lợi.
• Tư vấn hướng nghiệp, hỗ trợ học nghề cho trẻ em từ 13 tuổi trở lên và những người có khả năng lao động dựa trên nhu cầu thực tế của thị trường và địa phương.

Tiêu chuẩn về đời sống văn hóa, thể thao và giải trí

Đời sống tinh thần của đối tượng tại cơ sở được bảo đảm qua các quy định:

• Xây dựng môi trường văn hóa thân thiện, tôn trọng, chia sẻ và khuyến khích sự sáng tạo của đối tượng.
• Tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo theo quy định pháp luật; tuyệt đối không phân biệt đối xử hoặc ép buộc đối tượng theo bất kỳ tôn giáo nào để được chăm sóc.
• Tạo điều kiện tham gia các hoạt động thể dục thể thao, vui chơi giải trí lành mạnh; hỗ trợ người khuyết tật tham gia an toàn.
• Khuyến khích đối tượng giao lưu, kết bạn với cộng đồng xung quanh và duy trì liên lạc, gặp gỡ người thân, gia đình (trừ trường hợp đe dọa đến sự an toàn của đối tượng).

Các quyền lợi của đối tượng tại cơ sở bảo trợ xã hội

Đối tượng được hưởng các quyền lợi hợp pháp bao gồm:

• Tham gia vào quá trình lập kế hoạch chăm sóc, trợ giúp và đưa ra quyết định tái hòa nhập cộng đồng của bản thân.
• Được phổ biến rõ ràng về các tiêu chuẩn chăm sóc và chính sách hỗ trợ của Nhà nước.
• Được tiếp cận và bảo mật tuyệt đối hồ sơ cá nhân, lý lịch và bệnh án y tế.
• Được đóng góp ý kiến, thảo luận về các nội quy, quy định của cơ sở.
• Tham gia các công việc hàng ngày phù hợp với lứa tuổi, sức khỏe mà không ảnh hưởng đến việc học tập, vui chơi.
• Tham gia các ngày lễ lớn, hoạt động ngoại khóa, tham quan học tập và tham dự các sự kiện gia đình (hiếu, hỷ) theo nguyện vọng cá nhân.

Các hành vi nghiêm cấm đối với nhân viên và cơ sở bảo trợ

Nhằm bảo vệ danh dự, nhân phẩm và sức khỏe của đối tượng, Thông tư nghiêm cấm tuyệt đối các hành vi:

• Đánh đập, bạo lực thể xác, trói hoặc nhốt đối tượng vào phòng biệt lập.
• Bỏ đói, bỏ khát hoặc không cho đối tượng ngủ.
• Ép buộc đối tượng mặc trang phục dị thường, không phù hợp.
• Tự ý ngừng cung cấp dịch vụ chăm sóc y tế cần thiết.
• Sử dụng đối tượng này để thực hiện kỷ luật hoặc trừng phạt đối tượng khác.
• Đe dọa, mắng nhiếc, xúc phạm danh dự, nhân phẩm bằng ngôn từ thô tục, thiếu lịch sự.
• Cưỡng bức đối tượng lao động quá sức hoặc làm các công việc nặng nhọc không phù hợp.

Tiêu chuẩn về cơ sở vật chất, môi trường và nhà ở

Cơ sở bảo trợ xã hội phải được xây dựng và bố trí khoa học, bảo đảm an toàn:

• Khuôn viên chung: Phải có sân vườn, cột cờ, không gian tập thể dục; ao hồ (nếu có) phải được rào chắn an toàn; có khu đất tăng gia sản xuất; hệ thống thoát nước và xử lý rác thải đúng quy chuẩn; khu chăn nuôi phải tách biệt hoàn toàn với nhà ở và văn phòng; có tường rào bảo vệ, đèn chiếu sáng và phòng tang lễ riêng.
• Nhà ở và phòng chức năng: Thiết kế cửa sổ, cửa ra vào thông thoáng, đủ ánh sáng tự nhiên; hệ thống điện, gas, nước bảo đảm an toàn tuyệt đối; phòng ngủ bố trí tối đa không quá 8 người, có tủ đồ cá nhân riêng và phân chia khu vực ngủ theo giới tính, độ tuổi; có nhà tắm, nhà vệ sinh riêng cho nam, nữ và người khuyết tật; có bếp ăn tập thể, khu sinh hoạt chung và phòng y tế ban đầu.

Công tác quản lý hành chính tại cơ sở

Công tác quản lý hành chính phải bảo đảm tính minh bạch, chuyên nghiệp:

• Chịu trách nhiệm toàn diện về sự an toàn của đối tượng, chủ động phòng ngừa các hành vi bạo lực, xâm hại và bóc lột.
• Thực hiện báo cáo định kỳ hàng tháng cho cơ quan quản lý Lao động - Thương binh và Xã hội trực tiếp.
• Báo cáo khẩn cấp và kịp thời cho cơ quan chức năng khi xảy ra các sự cố như đối tượng bỏ trốn, mất tích, bị bắt cóc hoặc qua đời.
• Bảo mật tuyệt đối toàn bộ hồ sơ, thông tin cá nhân của đối tượng.
• Tổ chức đào tạo, tập huấn nghiệp vụ bắt buộc cho nhân viên mới tuyển dụng; đánh giá kỹ lưỡng hoàn cảnh gia đình trước khi tiếp nhận đối tượng.

Trách nhiệm tổ chức thực hiện

Việc triển khai các tiêu chuẩn chăm sóc được phân công cụ thể cho các cơ quan liên quan:

• Các Bộ, ngành chủ quản: Chỉ đạo, hướng dẫn, thanh tra việc thực hiện tiêu chuẩn; phân bổ kinh phí hoạt động và báo cáo định kỳ về Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội trước ngày 31 tháng 12 hàng năm.
• Ủy ban nhân dân cấp tỉnh và cấp huyện: Quản lý, kiểm tra hoạt động của các cơ sở trên địa bàn; lập dự toán và quyết toán kinh phí nuôi dưỡng đối với cơ sở công lập; báo cáo định kỳ trước ngày 15 tháng 6 và ngày 15 tháng 12 hàng năm.
• Cơ sở bảo trợ xã hội: Chủ động đào tạo, bồi dưỡng nâng cao năng lực cho đội ngũ nhân viên; xây dựng phương án nhân sự và cải tạo cơ sở vật chất trình cấp có thẩm quyền phê duyệt; thực hiện nghiêm túc chế độ báo cáo định kỳ.

Hiệu lực thi hành

Thông tư 04/2011/TT-BLĐTBXH có hiệu lực thi hành kể từ ngày 15 tháng 4 năm 2011. Văn bản này bãi bỏ các quy định tại Điều 2 và Điều 3 của Thông tư số 07/2009/TT-BLĐTBXH ngày 30 tháng 3 năm 2009 của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội hướng dẫn thực hiện một số điều của Nghị định số 68/2008/NĐ-CP.