Tóm tắt Tiêu chuẩn ngành 10TCN 531:2002 về Đánh giá chất lượng tinh bò sữa, bò thịt - Phần mở đầu và các điều khoản đầu (Điều 1 - Điều 4)
Tiêu chuẩn ngành 10TCN 531:2002 là văn bản kỹ thuật pháp lý quan trọng do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn ban hành, quy định các chỉ tiêu kỹ thuật và phương pháp đánh giá chất lượng tinh dịch bò sữa và bò thịt phục vụ cho công tác thụ tinh nhân tạo. Dưới đây là nội dung chi tiết và chuyên sâu về phần mở đầu cùng các điều khoản đầu tiên (từ Điều 1 đến Điều 4) của tiêu chuẩn này.
Điều 1: Phạm vi áp dụng
Điều khoản này xác định rõ giới hạn không gian, đối tượng và phạm vi điều chỉnh của tiêu chuẩn:
- Đối tượng áp dụng: Tiêu chuẩn này áp dụng đối với tất cả các loại tinh dịch bò đực giống (bao gồm cả tinh dịch tươi và tinh dịch đông lạnh dạng cọng rạ) thuộc các giống bò sữa và bò thịt được khai thác, sản xuất, lưu thông, kinh doanh và sử dụng để phối giống trên lãnh thổ Việt Nam.
- Phạm vi điều chỉnh: Quy định các phương pháp kiểm tra, đánh giá và các chỉ tiêu chất lượng bắt buộc phải đạt được đối với tinh bò trước khi đưa vào sử dụng trong thụ tinh nhân tạo.
- Giá trị pháp lý: Là căn cứ kỹ thuật để các cơ sở sản xuất tinh bò, các trung tâm giống vật nuôi, các cơ quan quản lý chất lượng chuyên ngành và người chăn nuôi thực hiện việc kiểm tra, giám sát, nghiệm thu và công bố chất lượng sản phẩm.
Điều 2: Tài liệu viện dẫn
Quy định các văn bản, tiêu chuẩn và quy trình kỹ thuật được áp dụng phối hợp, làm cơ sở đối chiếu khi thực hiện đánh giá chất lượng tinh bò:
- Các tiêu chuẩn quốc gia (TCVN) và tiêu chuẩn ngành liên quan đến phương pháp lấy mẫu, quy trình kiểm tra vệ sinh thú y và an toàn dịch bệnh đối với bò đực giống khai thác tinh.
- Các quy trình kỹ thuật hiện hành của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn về quản lý, nuôi dưỡng, chăm sóc bò đực giống và quy trình sản xuất tinh đông lạnh dạng cọng rạ.
Điều 3: Thuật ngữ và định nghĩa
Để đảm bảo tính thống nhất và chính xác trong quá trình áp dụng, tiêu chuẩn đưa ra các định nghĩa chuyên ngành cốt lõi sau:
- Tinh dịch (Semen): Là hỗn hợp chất dịch được phóng ra từ cơ quan sinh dục của bò đực khi xuất tinh, bao gồm hai thành phần chính là tinh trùng (tế bào sinh dục đực) và tinh thanh (môi trường nuôi dưỡng và vận chuyển tinh trùng).
- Hoạt lực tinh trùng (Motility - ký hiệu là A): Là tỷ lệ phần trăm số tinh trùng có chuyển động thẳng tiến lên phía trước (chuyển động tiến thẳng) trong tổng số tinh trùng quan sát được dưới kính hiển vi trong một vi trường nhất định.
- Mật độ tinh trùng (Concentration - ký hiệu là C): Là số lượng tinh trùng có trong một đơn vị thể tích tinh dịch nguyên chất, thường được tính bằng triệu hoặc tỷ tinh trùng trên một mililít (ml).
- Tỷ lệ kỳ hình (Abnormality rate): Là tỷ lệ phần trăm các tinh trùng có hình dạng bất thường (như dị dạng đầu, cổ, đuôi, tinh trùng hai đầu, hai đuôi, hoặc tinh trùng chưa hoàn thiện) so với tổng số tinh trùng được kiểm tra.
- Tinh đông lạnh dạng cọng rạ: Là tinh dịch bò đã qua các bước pha loãng với môi trường bảo quản thích hợp, đóng gói trong các ống nhựa nhỏ (cọng rạ) và được làm đông lạnh sâu, bảo quản trong nitơ lỏng ở nhiệt độ âm 196 độ C.
Điều 4: Quy định chung về đánh giá chất lượng
Điều khoản này thiết lập các nguyên tắc nền tảng, điều kiện môi trường và yêu cầu kỹ thuật bắt buộc khi tiến hành kiểm tra chất lượng tinh bò:
- Yêu cầu về phòng thí nghiệm: Quá trình đánh giá phải được thực hiện trong phòng thí nghiệm chuyên dụng, đảm bảo sạch sẽ, kín gió, tránh ánh nắng mặt trời chiếu trực tiếp và phải duy trì nhiệt độ môi trường ổn định (thường từ 20 đến 25 độ C) để không gây sốc nhiệt cho tinh trùng.
- Trang thiết bị và dụng cụ: Phải sử dụng kính hiển vi có độ phóng đại phù hợp (tối thiểu từ 400 lần trở lên) có trang bị bàn ấm giữ nhiệt (duy trì ở mức 37 đến 38 độ C), buồng đếm hồng cầu (hoặc máy đo mật độ tinh trùng chuyên dụng), các loại hóa chất, môi trường pha loãng đạt tiêu chuẩn tinh khiết hóa học và các dụng cụ thủy tinh đã được khử trùng tuyệt đối.
- Yêu cầu đối với kiểm nghiệm viên: Người thực hiện việc đánh giá chất lượng tinh phải là kỹ thuật viên đã được đào tạo chuyên môn sâu, có kinh nghiệm và kỹ năng thao tác chuẩn xác để tránh sai số do yếu tố chủ quan.
- Nguyên tắc lấy mẫu: Mẫu tinh dịch đưa vào kiểm tra phải mang tính đại diện cho cả lô sản xuất, được lấy ngẫu nhiên và phải được bảo quản, vận chuyển đúng quy trình kỹ thuật nghiêm ngặt để không làm suy giảm chất lượng tinh trùng trước khi kiểm tra.
______________________________________________________
TIÊU CHUẨN NGÀNH 10 TCN 531 - 2002
_____________________________________________________
TIÊU CHUẨN ĐÁNH GIÁ CHẤT LƯỢNG
(Dairy and Beef Cattle Semen Quality Evaluation)
Tiêu chuẩn này áp dụng để đánh giá chất lượng tinh bò đực giống hướng sữa và hướng thịt sản xuất trong nước hoặc nhập khẩu dưới dạng tinh đông lạnh dùng cho thụ tinh nhân tạo.
Tinh nguyên là tinh dịch được lấy từ bò đực giống bằng phương pháp sử dụng âm đạo giả hoặc các thủ thuật lấy tinh khác, chưa qua pha chế và pha loãng bằng bất cứ môi trường nhân tạo nào.
Sau khi lấy ra khỏi cơ thể bò đực giống, tinh nguyên được giữ ở nhiệt độ 37oC, được kiểm tra ngay các chỉ tiêu kỹ thuật và đánh giá chất lượng trong khoảng thời gian không quá 10 phút.
1.2. Yêu cầu kỹ thuật đối với tinh dịch bò
1.2.1. Màu sắc của tinh dịch bò phải là màu trắng sữa hoặc màu trắng ngà và có độ mịn đồng nhất.
1.2.2. Chỉ có mùi tanh đặc trưng của tinh dịch bò, không có mùi lạ và các mùi hôi khác.
1.2.3. Thể tích mỗi lần lấy tinh (V) phải từ 3,0 ml trở lên.
1.2.4. Hoạt lực tinh trùng (A) không nhỏ hơn 70%.
1.2.5. Mật độ tinh trùng (C) không dưới 800 triệu trên 1 ml.
1.2.6. Tỷ lệ tinh trùng chết dưới 12 %.
1.2.7. Tỷ lệ tinh trùng kỳ hình (K) dưới 20%.
1.2.8. Tinh dịch có độ pH từ 6,5 - 6,8.
1.2.9. Tinh dịch bò không được có các vi sinh vật và các yếu tố gây bệnh cho người và động vật.
II. PHA CHẾ, SẢN XUẤT VÀ BẢO QUẢN TINH BÒ ĐÔNG LẠNH DÙNG TRONG THỤ TINH NHÂN TẠO
Tinh đông lạnh là tinh có đủ các chỉ tiêu quy định tại mục 2.2.1, được pha loãng với môi trường thích hợp, đông lạnh dưới dạng viên hoặc dạng cọng rạ và được bảo quản liên tục ở nhiệt độ -196 oC trong nitơ lỏng.
2.2. Yêu cầu kỹ thuật đối với tinh viên
2.2.1. Tinh nguyên dùng để pha chế sản xuất ra tinh viên phải đạt các chỉ tiêu quy định tại mục 1.2., với các chỉ tiêu cụ thể sau đây:
- Thể tích mỗi lần xuất tinh (V) không dưới 3.0 ml;
- Mật độ tinh trùng (C) không dưới 800 triệu trên 1ml;
- Sức hoạt động tiến thẳng (hoạt lực A) không nhỏ hơn 70%;
- Tỷ lệ tinh trùng kỳ hình không lớn hơn 20%;
- Tỷ lệ tinh trùng chết dưới 12%.
2.2.2. Môi trường pha loãng để sản xuất tinh viên phải được chuẩn bị trước khi lấy tinh, có hàm lượng kháng sinh theo quy định và chỉ sử dụng trong ngày.
2.2.3. Thể tích trung bình của mỗi viên tinh là 0,1 ml. Sau khi đông lạnh, viên tinh phải có dạng hình cầu và nhuộm màu để phân biệt giống theo quy định: mầu xanh cho tinh bò sữa và mầu đỏ cho tinh bò thịt.
2.2.4. Mỗi viên tinh phải có ít nhất là 40 triệu tinh trùng sống trước khi đông lạnh, hoạt lực (A) sau khi giải đông không dưới 35% và số lượng tinh trùng sống tối thiểu là 12,5 triệu.
2.2.5. Liều cho mỗi lần phối giống là 1 viên tinh, giải đông theo quy định kỹ thuật với 1ml dung dịch NaCl 0,9% vô trùng đựng trong ampul thuỷ tinh.
2.3. Yêu cầu kỹ thuật đối với tinh cọng rạ
2.3.1. Tinh nguyên dùng để pha chế sản xuất tinh cọng rạ phải đạt các chỉ tiêu kỹ thuật quy định trong mục 2.2.1.
2.3.2. Môi trường dùng để sản xuất tinh cọng rạ theo quy định kỹ thuật ở điều 2.2.2.
2.3.3. Thể tích của mỗi cọng rạ là 0,25 ml, được sản xuất từ nhựa PVC trung tính có chiều dài là 133 mm.
2.3.4. Khi sản xuất tinh đông lạnh trên mỗi cọng rạ có ghi đầy đủ các thông tin về số hiệu đực, giống bò, ngày tháng và nơi sản xuất. Trong mỗi cọng rạ phải có ít nhất 25 triệu tinh trùng sống trước khi đông lạnh.
2.3.5. Tinh cọng rạ phải có hoạt lực (A) sau khi giải đông phải đạt từ 40% trở lên và số lượng tinh trùng sống tối thiểu là 10 triệu trong 1 cọng rạ.
2.3.6. Liều dùng cho một lần phối là 1 cọng rạ, phải tiến hành giải đông và phối giống theo quy trình kỹ thuật dẫn tinh cọng rạ đã quy định.
CÁC PHƯƠNG PHÁP KIỂM TRA, ĐÁNH GIÁ CHẤT LƯỢNG TINH BÒ SỮA BÒ THỊT
1. Tinh dịch dùng cho để sản xuất tinh đông lạnh cho TTNT phải được lấy từ những bò đực giống khỏe mạnh không có bệnh truyền nhiễm và được tiêm phòng định kỳ các bệnh quan trọng như: lao (Tuberculosis), sẩy thai truyền nhiễm (Brucellosis), roi trùng (Trichomoniasis), nhiệt thán (Anthrax) và lở mồm long móng (Foot and Mouth Disease).
2. Sau mỗi lần lấy tinh, tinh nguyên phải được kiểm tra ngay các chỉ tiêu trong mục 1.2. Riêng các chỉ tiêu 1.2.6; 1.2.7 và 1.2.8 phải kiểm tra định kỳ, mỗi tháng một lần.
3. Ngay sau khi lấy tinh, chỉ dùng một phần rất ít (0,1-0,2 ml) để kiểm tra các chỉ tiêu kỹ thuật và đánh giá về chất lượng, sau đó tinh phải nhanh chóng pha bước 1 với môi trường pha loãng thích hợp. Nếu kiểm tra đạt yêu cầu kỹ thuật mới pha chính thức bước 2 theo tỷ lệ và quy trình kỹ thuật sản xuất tinh đông lạnh.
4. Dùng thị giác và khứu giác để kiểm tra các chỉ tiêu của mục 1.2.1 và 1.2.2.
5. Kiểm tra chỉ tiêu ở mục 1.2.3. bằng ống hứng tinh hoặc ống đong có chia độ chính xác đến 0,1ml.
6. Kiểm tra chỉ tiêu ở mục 1.2.4. phải theo các phương pháp sau:
6.1. Đánh giá hoạt lực của tinh trùng (A) bằng kính hiển vi có độ phóng đại từ 100-200 lần và căn cứ vào tốc độ hình thành của các cuộn sóng để xác định sức hoạt động.
6.2. Để kiểm tra hoạt lực của tinh trùng, sử dụng tiêu bản có phủ lamen và thị kính có độ phóng đại từ 200-400 lần để xác định tỷ lệ tinh trùng tiến thẳng theo hệ thang 10 điểm. Trước khi kiểm tra, tinh dịch phải được pha loãng với dung dịch NaCl 0,9% theo tỷ lệ nhất định để có mật độ tinh trùng từ 50-100 triệu trên 1ml..
7. Kiểm tra chỉ tiêu của mục 1.2.5. phải dùng một trong các phương pháp sau đây:
- Phương pháp đếm hồng cầu bằng buồng đếm Neubawer.
- Máy so màu.
Dùng máy so màu quang sắc kế thì phải bắt buộc định kỳ hàng tháng kiểm tra lại độ chính xác bằng phương pháp đếm hồng cầu.
8. Kiểm tra chỉ tiêu của mục 1.2.6. bằng phương pháp nhuộm màu Eosin. Phải nhuộm ngay sau khi lấy tinh, thao tác nhanh, không được kéo dài quá 2 phút. Dùng kính hiển vi có độ phóng đại 400 lần đếm ít nhất 200 tinh trùng để xác định tỷ lệ tinh trùng sống và chết.
9. Kiểm tra định kỳ hàng tháng chỉ tiêu của mục 1.2.7. bằng phương pháp nhuộm màu Giem sa. Dùng kính hiển vi có độ phóng đại trên 400 lần, kiểm tra ít nhất là 300 tinh trùng để xác định tỷ lệ tinh trùng kỳ hình.
10. Kiểm tra định kỳ hàng tháng chỉ tiêu của mục 1.2.8. để xác định độ pH của tinh nguyên bằng một trong những phương pháp sau đây:
a - Giấy đo pH
b - Máy đo pH
11. Tất cả các chỉ tiêu kỹ thuật trên phải tiến hành ngay trong thời gian 10 phút kể từ khi tinh trùng được lấy ra khỏi cơ thể bò đực.
12. Khi xuất, nhập tinh bò đông lạnh phải có phiếu kèm theo trong đó ghi đầy đủ các thông tin cần thiết như thời gian sản xuất, số hiệu bò đực, giống bò, chỉ tiêu về sức hoạt động của tinh trùng sau khi giải đông.