TIÊU CHUẨN QUỐC GIA

TCVN 4731:2026

KIỂM DỊCH THỰC VẬT - PHƯƠNG PHÁP LẤY MẪU

Phytosanitary - Sampling methods

Lời nói đầu

TCVN 4731:2026 thay thế TCVN 4731:1989;

TCVN 4731:2026 do Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật biên soạn, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề nghị, Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia thẩm định, Bộ Khoa học và Công nghệ công bố.

KIỂM DỊCH THỰC VẬT - PHƯƠNG PHÁP LẤY MẪU

Phytosanitary - Sampling methods

1  Phạm vi áp dụng

Tiêu chuẩn này hướng dẫn phương pháp lấy mẫu đối với lô vật thể thuộc diện kiểm dịch thực vật (sau đây gọi là vật thể) xuất khẩu, nhập khẩu để xác định tình trạng nhiễm sinh vật gây hại.

2  Tài liệu viện dẫn

Các tài liệu viện dẫn sau cần thiết cho việc áp dụng tiêu chuẩn này. Đối với các tài liệu viện dẫn ghi năm công bố thì áp dụng phiên bản được nêu. Đối với các tài liệu viện dẫn không ghi năm công bố thì áp dụng phiên bản mới nhất, bao gồm cả các sửa đổi, bổ sung (nếu có).

TCVN 3937:2007, Kiểm dịch thực vật - Thuật ngữ và định nghĩa.

3  Thuật ngữ và định nghĩa

Tiêu chuẩn này sử dụng các thuật ngữ và định nghĩa nêu trong TCVN 3937:2007 và các thuật ngữ, định nghĩa sau:

3.1

Mẫu ban đầu (primary sample)

Khối lượng hoặc số lượng của loại vật thể được lấy một lần tại các vị trí ngẫu nhiên trong lô vật thể.

3.2

Mẫu chung (composite sample)

Mẫu được hình thành bằng cách tập hợp các mẫu ban đầu (3.1) để lấy mẫu trung bình.

3.3

Mẫu trung bình (representative sample)

Mẫu được lấy từ mẫu chung (3.2), sử dụng để phân tích, giám định, gửi và lưu mẫu.

3.4

Mẫu bổ sung (additional sample)

Mẫu được lấy thêm từ lô vật thể bằng cách chọn lọc có chủ định trong trường hợp cần xác định rõ tình trạng sinh vật gây hại hoặc do yêu cầu chuyên môn về giám định hoặc vật thể có tranh chấp liên quan đến kiểm dịch thực vật.

3.5  Lô vật thể (lot of regulated article)

Một lượng nhất định của vật thể có các điều kiện và yếu tố giống nhau về khả năng nhiễm sinh vật gây hại.

4  Thiết bị, dụng cụ

Căn cứ vào loại vật thể thuộc diện kiểm dịch thực vật, điều kiện lấy mẫu và phương tiện chuyên chở, chuẩn bị các thiết bị, dụng cụ cần thiết, phù hợp để thực hiện lấy mẫu.

Ví dụ về một số dụng cụ lấy mẫu nêu trong Phụ lục A.

5  Cách tiến hành

5.1  Lấy mẫu ban đầu

5.1.1  Xác định vị trí các điểm lấy mẫu ban đầu

- Các điểm lấy mẫu ban đầu được lựa chọn ngẫu nhiên trong lô vật thể. Tham khảo lấy mẫu lô vật thể nêu trong Phụ lục C.

- Đối với vật thể được chứa trong container hoặc phương tiện chuyên chở, các điểm lấy mẫu cần được lựa chọn ngẫu nhiên trong container hoặc phương tiện chuyên chở đó. Trường hợp vật thể đổ rời được xếp đầy trong container hoặc phương tiện chuyên chở, các điểm lấy mẫu có thể được lựa chọn tại các vị trí dễ tiếp cận.

5.1.2  Số lượng mẫu

- Đối với lô vật thể (bột, hạt ngũ cốc, gia vị, sản phẩm thực vật khô khác) đóng bao, thùng hoặc kiện: mẫu ban đầu, với khối lượng tối thiểu 0,1 kg, lấy từ các bao, thùng hoặc kiện được lựa chọn ngẫu nhiên từ tổng số bao, thùng hoặc kiện của lô vật thể. Số bao, thùng, kiện tối thiểu cần lựa chọn tương ứng với tổng số lượng bao, thùng hoặc kiện của lô vật thể nêu trong Bảng 1.

Bảng 1 - Số lượng đơn vị bao gói tối thiểu cần lựa chọn để lấy mẫu ban đầu

CHÚ THÍCH 1: Trường hợp lô vật thể có số lượng bao, thùng hoặc kiện có số lượng lớn có thể áp dụng cách lấy mẫu theo khối lượng lô vật thể.

CHÚ THÍCH 2: Trường hợp lô vật thể có số lượng bao, thùng hoặc kiện không bảo đảm lấy đủ số lượng thì xem xét tính toán điều chỉnh số lượng bao, thùng hoặc kiện hoặc khối lượng của 01 (một) bao, thùng hoặc kiện trước khi lấy mẫu ban đầu để đảm bảo khối lượng mẫu chung lớn hơn khối lượng mẫu trung bình cần lấy.

- Đối với lô vật thể (bột, hạt ngũ cốc, gia vị, sản phẩm thực vật khố khác) đổ rời được vận chuyển bằng tàu biển (chứa trong hàm tàu) hoặc container: mẫu ban đầu được lấy ngẫu nhiên trong lô vật thể, mỗi mẫu lấy tối thiểu là 0,1 kg. Số lượng mẫu ban đầu cần lấy tương ứng với khối lượng lô vật thể đổ rời được quy định trong Bảng 2.

Bàng 2 - Số lượng mẫu ban đầu tối thiểu cần lấy tương ứng với khối lượng lô vật thể đổ rời

CHÚ THÍCH: Trường hợp lô vật thể đổ rời không đảm bảo khối lượng mẫu, thì xem xét tính toán điều chỉnh số lượng mẫu hoặc khối lượng của 01 (một) mẫu trước khi lấy mẫu ban đầu để đảm bảo khối lượng mẫu chung lớn hơn khối lượng mẫu trung bình cần lấy.

- Đối với lô củ, quả:

+ Lô củ, quả được chứa trong hộp carton, sọt, rổ, vật chứa đựng khác: mẫu ban đầu được lựa chọn ngẫu nhiên từ 2 % số lượng hộp carton, sọt, rổ, vật chứa đựng khác của lô vật thể đó để kiểm tra.

+ Lô củ, quả đổ rời: mẫu ban đầu được lựa chọn ngẫu nhiên từ 2 % khối lượng lô vật thể để kiểm tra và mẫu ban đầu cần lựa chọn là những cá thể có dấu hiệu nhiễm hoặc nghi nhiễm sinh vật gây hại để kiểm tra.

- Đối với lô vật thể tính theo đơn vị cá thể (ví dụ: cây, cảnh, mắt ghép, chồi, hom, vật liệu làm giống, hoa tươi cắt cảnh): mẫu ban đầu được lựa chọn từ các vị trí ngẫu nhiên trong lô vật thể và chú ý các vị trí có nguy cơ cao nhiễm đối tượng kiểm dịch thực vật. Ví dụ về số lượng mẫu ban đầu cần lấy tham khảo Phụ lục B, mỗi mẫu ban đầu là 1 cá thể.

- Đối với lô vật thể xuất khẩu, nhập khẩu được vận chuyển trong container hoặc phương tiện chuyên chở, số lượng được lựa chọn để lấy mẫu ban đầu được quy định trong Bảng 3.

Bảng 3 - Số lượng container hoặc phương tiện chuyên chở được mở để lấy mẫu ban đầu

CHÚ THÍCH 1: Đối với lô gỗ được vận chuyển trong container thì mở không quá 30 % tổng số lượng container để kiểm tra và xem xét kỹ nơi các sinh vật gây hại ẩn nấp. Chỉ thu thập các sinh vật gây hại (nếu có).

CHÚ THÍCH 2: Lô vật thể nhập khẩu đã từng nhiễm đối tượng kiểm dịch thực vật hoặc đối tượng phải kiểm soát từ 01 lần trở lên thì có thể mở tối đa 100 % số container để kiểm tra.

- Đối với lô cây mang theo bầu đất: Lấy ngẫu nhiên mẫu đất xung quanh rễ cây và mẫu rễ cây theo chiều cao của bầu đất.

- Đối với các lô vật thể khác: lấy mẫu ban đầu phù hợp với từng loại vật thể để đảm bảo tính đại diện của mẫu.

5.2  Lấy mẫu trung bình

- Đối với lô bột, hạt ngũ cốc, gia vị, sản phẩm thực vật khô khác: Trộn đều tất cả các mẫu ban đầu tạo thành mẫu chung, phân tách mẫu theo phương pháp chia bốn hoặc phương pháp chia mẫu theo hình nón để thu được mẫu trung bình có khối lượng theo quy định trong Bảng 4.

Bảng 4 - Khối lượng mẫu trung bình theo kích thước hạt

CHÚ THÍCH 1: Phương pháp chia bốn (quartering method): Trộn đều mẫu chung trên một bề mặt sạch và phẳng, gom mẫu chung thành hình tròn phẳng, chia hình tròn thành 4 phần bằng nhau, loại bỏ hai phần đối diện nhau, gộp hai phần còn lại; lặp lại quy trình này cho đến khi đạt được khối lượng mẫu trung bình.

CHÚ THÍCH 2: Phương pháp chia mẫu theo hình nón (coning and quartering): trộn đều mẫu chung, gom mẫu chung lại thành hình nón, san phẳng đỉnh hình nón tạo thành khối hình trụ thấp, chia hình nón đã san thành 4 phần bằng nhau bằng hai đường vuông góc, loại bỏ hai phần đối diện nhau, giữ lại hai phần còn lại, lặp lại quy trình này cho đến khi đạt được khối lượng mẫu trung bình.

- Đối với lô củ, quả cỡ lớn (ví dụ: sầu riêng, dưa hấu, mít,...): từ 2 % số hộp carton, sọt, rổ, vật chứa đựng khác của mẫu chung, chỉ lấy mẫu là các cá thể có dấu hiệu bị gây hại hoặc nghi nhiễm sinh vật gây hại.

- Đối với lô củ, quả cỡ nhỏ (ví dụ: xoài, chanh, măng cụt...): từ 2 % số hộp carton, sọt, rổ, vật.chứa đựng khác của mẫu chung, lấy 2,0 kg đến 2,5 kg để kiểm tra và chỉ lấy mẫu là các cá thể có dấu hiệu bị gây hại hoặc nghi nhiễm sinh vật gây hại.

- Đối với lô cây, cành, mắt ghép, chồi, hom, hoa tươi, vật liệu làm giống: từ lượng mẫu chung, lấy các cá thể có dấu hiệu bị gây hại hoặc nghi nhiễm sinh vật gây hại.

- Đối với lô cây mang theo bầu đất: lấy tối thiểu là 0,5 kg đất và 0,025 kg rễ, các bộ phận khác của cây có dấu hiệu hay triệu chứng bị gây hại hoặc nghi nhiễm sinh vật gây hại.

- Đối với các lô vật thể khác: lấy không quá 2,0 kg.

CHÚ THÍCH: Đối với những vật thể có dấu hiệu bị gây hại hoặc nghi nhiễm sinh vật gây hại hoặc vật thể bị hư hỏng hoặc cá thể côn trùng và hạt cỏ dại phát hiện trong quá trình kiểm tra, các mẫu ban đầu phải được thu thập, bao gói kèm theo mẫu trung bình và ghi nhãn đầy đủ.

5.3  Lấy mẫu bổ sung

Việc lấy mẫu bổ sung được thực hiện trong các trường hợp sau:

- Cần xác định rõ tình trạng sinh vật gây hại;

- Do yêu cầu chuyên môn phục vụ công tác giám định;

- Vật thể có tranh chấp liên quan đến kiểm dịch thực vật;

Số lượng mẫu bổ sung có thể lấy tối đa 50 % số lượng mẫu ban đầu.

6  Bao gói, ghi nhãn

6.1  Bao gói

Mẫu của mỗi lô vật thể được bao gói, ghi nhãn riêng để bảo đảm khả năng nhận diện và truy xuất. Trường hợp phát hiện sinh vật gây hại, mẫu phải được thu thập và bao gói kèm theo mẫu trung bình của lô vật thể tương ứng để phục vụ kiểm tra, giám định.

6.2  Ghi nhãn

Thông tin ghi trên nhãn gắn với mẫu bao gồm:

- Tên vật thể;

- Người lấy mẫu;

- Ngày lấy mẫu;

- Địa điểm lấy mẫu;

- Đơn vị lấy mẫu.

CHÚ THÍCH: Thông tin có thể được ghi trực tiếp trên nhãn hoặc sử dụng mã vạch hoặc mã QR (mã chứa hoặc liên kết đến các thông tin nêu trên) hoặc sử dụng mã số mẫu, trong đó các thông tin về mẫu được lưu trong hồ sơ của lô vật thể tương ứng.

Phụ lục A

(tham khảo)

Ví dụ về một số dụng cụ lấy mẫu

Một số dụng cụ có thể sử dụng để lấy mẫu bao gồm:

- Thước đo, kính lúp cầm tay (độ phóng đại tối thiểu 10 X), nguồn sáng;

- Bút lông, găng tay, chổi, kẹp gắp, ống hút côn trùng (nếu cần), xiên các loại (loại dài và loại ngắn), dụng cụ trộn và chia mẫu;

- Ống nghiệm có nắp hoặc ống Eppendorf, túi nylon, hộp, bao;

- Bộ sàng gồm nắp, đáy và ít nhất hai sàng phù hợp với các loại vật thể dạng hạt hoặc bột;

- Cân phù hợp để xác định khối lượng mẫu.

Phụ lục B

(tham khảo)

Ví dụ về số mẫu ban đầu cần lấy đối với lô cây, cành, mắt ghép, chồi, hom, vật liệu làm giống, hoa tươi

Ví dụ về số mẫu ban đầu cần lấy đối với lô cây, cành, mắt ghép, chồi, hom, vật liệu làm giống, hoa tươi được nêu trong Bảng B.1.

Bảng B.1 - Ví dụ số mẫu ban đầu cần lấy đối với lô cây, cành, mắt ghép, chồi, hom, vật liệu làm giống, hoa tươi

CHÚ THÍCH: Đối với lô vật thể ít hơn 5 cá thể thì coi toàn bộ lô vật thể là mẫu ban đầu.

Phụ lục C

(tham khảo)

Phân bố vị trí các điểm lấy mẫu

Việc phân bố vị trí các điểm lấy mẫu như sau:

a) Trường hợp lô vật thể có chiều cao dưới 2 m: có thể lấy mẫu ngẫu nhiên trên 01 mặt quy ước ở chính giữa chiều cao lô vật thể (xem Hình C.1).

Hình C.1 - Áp dụng cho lô vật thể có chiều cao dưới 2 m