Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 7468:2005 (hoàn toàn tương đương với tiêu chuẩn quốc tế ISO 361:1975) quy định về dấu hiệu cơ bản để chỉ thị sự hiện diện thực tế hoặc tiềm ẩn của bức xạ ion hóa. Dưới đây là phần tóm tắt chuyên sâu và chi tiết về Phần mở đầu cùng các điều khoản đầu tiên (từ Điều 1 đến Điều 4) của tiêu chuẩn này.
- Phạm vi áp dụng và ý nghĩa của dấu hiệu bức xạ ion hóa (Điều 1 & Điều 2)
Tiêu chuẩn này thiết lập một ngôn ngữ ký hiệu chung mang tính quốc tế nhằm cảnh báo nguy hiểm về bức xạ. Các nội dung cốt lõi bao gồm:
- Ý nghĩa của dấu hiệu: Dấu hiệu này được thiết kế để thu hút sự chú ý ngay lập tức và cảnh báo về sự hiện diện thực tế hoặc tiềm ẩn của bức xạ ion hóa. Qua đó, hướng dẫn người tiếp cận cần có các biện pháp phòng ngừa hoặc bảo vệ phù hợp.
- Phạm vi áp dụng vật lý: Dấu hiệu được áp dụng rộng rãi trên các phương tiện, khu vực hoặc vật thể có chứa nguồn bức xạ ion hóa, bao gồm: các khu vực, phòng ốc, nhà xưởng; các trang thiết bị, máy móc phát bức xạ; các công cụ, nguồn phóng xạ hoặc các kiện hàng, container chứa chất phóng xạ trong quá trình lưu kho hoặc vận chuyển.
- Giới hạn phạm vi: Tiêu chuẩn này chỉ quy định về mặt hình học và ý nghĩa biểu tượng. Tiêu chuẩn không áp dụng để xác định các mức giới hạn liều lượng bức xạ cụ thể hoặc các quy định pháp lý bắt buộc phải dán nhãn (các yếu tố này sẽ do cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền về an toàn bức xạ quy định riêng biệt).
- Quy chuẩn thiết kế và hình dáng hình học của dấu hiệu (Điều 3)
Để đảm bảo tính đồng nhất và khả năng nhận diện không bị nhầm lẫn trên toàn cầu, tiêu chuẩn quy định chi tiết về tỷ lệ hình học của biểu tượng ba lá (trefoil symbol):
- Tâm của dấu hiệu: Là một hình tròn có bán kính tiêu chuẩn ký hiệu là r.
- Các cánh quạt: Gồm ba cánh quạt đối xứng xung quanh tâm tròn. Mỗi cánh quạt có góc mở là 60 độ và được giới hạn bởi một đường tròn đồng tâm bên ngoài có bán kính bằng 5 lần bán kính tâm (5r).
- Góc phân bố: Khoảng cách giữa các cánh quạt kề nhau cũng tạo thành một góc 60 độ, đảm bảo sự cân đối tuyệt đối về mặt thị giác.
- Màu sắc khuyến nghị: Để đạt hiệu quả cảnh báo cao nhất, biểu tượng ba lá phải được thể hiện bằng màu đen hoặc màu đỏ tía (magenta) nổi bật trên nền màu vàng tương phản.
- Quy tắc sử dụng và các giới hạn nghiêm ngặt (Điều 4)
Việc áp dụng dấu hiệu cảnh báo bức xạ ion hóa phải tuân thủ các nguyên tắc nghiêm ngặt để tránh làm giảm hiệu lực cảnh báo của biểu tượng:
- Chỉ dùng cho bức xạ ion hóa: Dấu hiệu này chỉ được phép sử dụng duy nhất cho mục đích cảnh báo sự hiện diện của bức xạ ion hóa (như tia X, tia gamma, hạt alpha, hạt beta, neutron và các hạt mang điện khác).
- Cấm sử dụng sai mục đích: Nghiêm cấm sử dụng dấu hiệu này cho các loại bức xạ không ion hóa như sóng vô tuyến, sóng cực ngắn (microwave), tia hồng ngoại, tia tử ngoại (UV) hoặc ánh sáng nhìn thấy thông thường. Việc lạm dụng này có thể gây hiểu lầm nguy hiểm cho nhân viên vận hành và cộng đồng.
- Tính nguyên bản của thiết kế: Không được phép thay đổi tỷ lệ kích thước hình học cơ bản của biểu tượng. Dấu hiệu phải luôn được đặt ở vị trí dễ nhìn thấy nhất, sạch sẽ, không bị che khuất tại các lối vào khu vực kiểm soát bức xạ hoặc trực tiếp trên các thùng chứa nguồn phóng xạ.
TIÊU CHUẨN QUỐC GIA
TCVN 7468:2005
ISO 361 : 1975
AN TOÀN BỨC XẠ - DẤU HIỆU CƠ BẢN VỀ BỨC XẠ ION HÓA
Radiation protection - Basic ionizing radiation symbol
Lời nói đầu
TCVN 7468 : 2005 hoàn toàn tương đương với ISO 361 : 1975;
TCVN 7468 : 2005 do Ban kỹ thuật tiêu chuẩn TCVN/TC 85 “Năng lượng hạt nhân” biên soạn, Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng đề nghị, Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành.
Tiêu chuẩn này được chuyển đổi năm 2008 từ Tiêu chuẩn Việt Nam cùng số hiệu thành Tiêu chuẩn Quốc gia theo quy định tại khoản 1 Điều 69 của Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật và điểm a khoản 1 Điều 6 Nghị định số 127/2007/NĐ-CP ngày 1/8/2007 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật.
AN TOÀN BỨC XẠ - DẤU HIỆU CƠ BẢN VỀ BỨC XẠ ION HÓA
Radiation protection - Basic ionizing radiation symbol
1. Phạm vi áp dụng
Tiêu chuẩn này quy định dấu hiệu dùng để báo hiệu sự tồn tại thực sự hoặc tiềm ẩn của bức xạ ion hóa và nhận biết đối tượng, thiết bị, vật liệu hoặc tổ hợp các vật liệu phát ra bức xạ ion hóa.
Trong tiêu chuẩn này, bức xạ ion hóa bao gồm các tia gamma, tia X, các hạt anpha, beta, electron tốc độ cao, các hạt nơtron, proton và các hạt cơ bản khác; nhưng không bao gồm các sóng âm, sóng rađio, ánh sáng vùng nhìn thấy, hồng ngoại, tử ngoại không được coi là bức xạ ion hóa. Tiêu chuẩn này không quy định mức bức xạ cho dấu hiệu được sử dụng.
2. Hình dạng và tỷ lệ của dấu hiệu
Dấu hiệu cơ bản báo hiệu bức xạ ion hóa hoặc vật liệu phóng xạ được thiết kế theo tỷ lệ mô tả ở Hình 1.
3. Ứng dụng của dấu hiệu
3.1. Dấu hiệu phải dễ nhận thấy trong từng trường hợp cụ thể, kích cỡ sao cho phù hợp với thiết bị hay vật liệu mà nó gắn vào hoặc đi kèm, với điều kiện tỷ lệ quy định như trong hình vẽ phải được bảo đảm và sao cho có thể nhận rõ từ khoảng cách an toàn.

Hình 1 - Dấu hiệu cơ bản về bức xạ ion hóa
3.2. Dấu hiệu cơ bản về bức xạ ion hóa có thể được kèm thêm các dấu hiệu hoặc chữ bổ sung ở nơi cần chỉ ra sự nguy hiểm.
4. Các giới hạn khi sử dụng dấu hiệu
4.1. Dấu hiệu cơ bản về bức xạ ion hóa phải được sử dụng và chỉ được thể hiện khi có sự tồn tại thực sự hoặc tiềm ẩn của bức xạ ion hóa như đã nêu trong điều 1.
4.2. Các từ ngữ thích hợp hoặc dấu hiệu cần thiết khác có thể được dùng kèm với dấu hiệu cơ bản về bức xạ ion hóa để chỉ ra bản chất nguồn bức xạ, loại bức xạ, giới hạn tiếp xúc và các thông tin cảnh báo khác, nhưng không được làm dấu hiệu cơ bản trở nên khó nhận biết.
4.3. Các dấu hiệu bổ sung chỉ nên giới hạn ở những dấu hiệu đã được các tổ chức quốc tế thừa nhận cho từng mục đích cụ thể.
- 1 Tiêu chuẩn ngành 16TCN 4:2002 về máy tính cá nhân để bàn - Khối hệ thống - Phần 4: Yêu cầu về an toàn bức xạ, an toàn điện - Độ ồn âm thanh và phương pháp thử
- 2 Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8230:2009 (ISO/ASTM 51539 : 2005) về Tiêu chuẩn hướng dẫn sử dụng dụng cụ chỉ thị bức xạ
- 3 Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8289:2009 về An toàn bức xạ - Thiết bị chiếu xạ công nghiệp sử dụng nguồn đồng vị gamma - Yêu cầu chung
- 4 Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8663:2011 (ISO 21482:2007) về An toàn bức xạ - Cảnh báo bức xạ ion hóa - Dấu hiệu bổ sung
- 5 Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 5869:2010 (ISO 3999 : 2004) về An toàn bức xạ - Thiết bị chụp ảnh bằng tia Gamma trong công nghiệp - Yêu cầu kỹ thuật về tính năng, thiết kế và thử nghiệm
- 6 Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 4397:1987 về Quy phạm an toàn bức xạ ion hóa
- 1 Quyết định 150/2006/QĐ-BKHCN ban hành tiêu chuẩn Việt Nam về An toàn bức xạ, Ecgônômi do Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành
- 2 Luật Tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật 2006
- 3 Nghị định 127/2007/NĐ-CP Hướng dẫn Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật
- 4 Tiêu chuẩn ngành 16TCN 4:2002 về máy tính cá nhân để bàn - Khối hệ thống - Phần 4: Yêu cầu về an toàn bức xạ, an toàn điện - Độ ồn âm thanh và phương pháp thử
- 5 Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8230:2009 (ISO/ASTM 51539 : 2005) về Tiêu chuẩn hướng dẫn sử dụng dụng cụ chỉ thị bức xạ
- 6 Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8289:2009 về An toàn bức xạ - Thiết bị chiếu xạ công nghiệp sử dụng nguồn đồng vị gamma - Yêu cầu chung
- 7 Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8663:2011 (ISO 21482:2007) về An toàn bức xạ - Cảnh báo bức xạ ion hóa - Dấu hiệu bổ sung
- 8 Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 5869:2010 (ISO 3999 : 2004) về An toàn bức xạ - Thiết bị chụp ảnh bằng tia Gamma trong công nghiệp - Yêu cầu kỹ thuật về tính năng, thiết kế và thử nghiệm
- 9 Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 4397:1987 về Quy phạm an toàn bức xạ ion hóa