Chỉ thị 04/1998/CT-BYT do Bộ Y tế ban hành là một văn bản pháp lý quan trọng nhằm chấn chỉnh công tác quản lý, kê đơn và sử dụng thuốc tại các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh trong cả nước. Trong bối cảnh thị trường dược phẩm có nhiều chuyển biến phức tạp, việc đảm bảo sử dụng thuốc hợp lý, an toàn và tiết kiệm trở thành yêu cầu cấp bách để bảo vệ sức khỏe nhân dân và tối ưu hóa chi phí điều trị.

Bối cảnh ban hành và đánh giá thực trạng của Bộ Y tế

Trong phần mở đầu, Bộ Y tế đã thẳng thắn đánh giá tình hình sử dụng thuốc tại các cơ sở điều trị thời điểm bấy giờ. Bên cạnh những kết quả đạt được như nguồn cung ứng thuốc phong phú hơn, đáp ứng cơ bản nhu cầu điều trị, vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế nghiêm trọng:

• Tình trạng lạm dụng thuốc, đặc biệt là các loại thuốc đắt tiền, thuốc nhập ngoại trong khi thuốc sản xuất trong nước có chất lượng tương đương chưa được ưu tiên sử dụng đúng mức.
• Việc chỉ định sử dụng kháng sinh, vitamin và các loại thuốc bổ trợ còn tràn lan, thiếu căn cứ khoa học, dẫn đến nguy cơ kháng thuốc tăng cao và lãng phí nguồn lực tài chính của người bệnh cũng như của nhà nước.
• Hoạt động của Hội đồng Thuốc và Điều trị tại nhiều bệnh viện còn mang tính hình thức, chưa phát huy được vai trò tham mưu và giám sát hiệu quả công tác điều trị bằng thuốc.
• Thông tin thuốc và cảnh giác dược chưa được cập nhật kịp thời, hoạt động hướng dẫn sử dụng thuốc an toàn cho người bệnh còn nhiều hạn chế.

Nội dung cốt lõi của các điều khoản đầu (Từ Mục 1 đến Mục 4)

Để khắc phục các hạn chế nêu trên, Bộ Y tế đã đề ra các biện pháp chỉ đạo quyết liệt thông qua các nội dung trọng tâm sau:

- Mục 1: Củng cố và phát huy vai trò của Hội đồng Thuốc và Điều trị

Hội đồng Thuốc và Điều trị được xác định là tổ chức tư vấn chuyên môn quan trọng nhất cho Giám đốc bệnh viện về toàn bộ công tác điều trị bằng thuốc. Các yêu cầu cụ thể bao gồm:

• Khẩn trương kiện toàn tổ chức của Hội đồng Thuốc và Điều trị tại tất cả các cơ sở khám, chữa bệnh, đảm bảo có sự tham gia đầy đủ của các bác sĩ lâm sàng có kinh nghiệm, dược sĩ trưởng khoa dược và đại diện ban giám đốc.
• Xây dựng và ban hành Danh mục thuốc sử dụng trong bệnh viện dựa trên Danh mục thuốc thiết yếu của Việt Nam, phù hợp với mô hình bệnh tật và phân tuyến kỹ thuật của từng cơ sở.
• Định kỳ rà soát, đánh giá hiệu quả sử dụng thuốc, phân tích cơ cấu chi phí thuốc để kịp thời điều chỉnh danh mục, loại bỏ những thuốc kém hiệu quả hoặc có giá thành bất hợp lý.
• Tổ chức các buổi sinh hoạt khoa học chuyên đề về dược lý lâm sàng, thông tin thuốc mới và rút kinh nghiệm về các trường hợp tai biến do dùng thuốc hoặc kê đơn sai sót.

- Mục 2: Nâng cao trách nhiệm và quy định nghiêm ngặt đối với bác sĩ kê đơn

Bác sĩ điều trị là người chịu trách nhiệm trực tiếp về tính an toàn và hiệu quả của việc dùng thuốc cho người bệnh. Chỉ thị đưa ra các nguyên tắc bắt buộc:

• Chỉ định dùng thuốc phải căn cứ vào kết quả chẩn đoán lâm sàng, cận lâm sàng và tình trạng cụ thể của từng bệnh nhân. Nghiêm cấm việc kê đơn thuốc theo cảm tính hoặc vì lợi ích kinh tế cá nhân.
• Ưu tiên kê đơn các thuốc sản xuất trong nước đã được khẳng định về chất lượng và hiệu quả điều trị nhằm tiết kiệm chi phí cho người bệnh.
• Thực hiện nghiêm túc quy chế kê đơn thuốc, ghi chép đầy đủ, rõ ràng tên thuốc (khuyến khích dùng tên gốc hoặc tên chung quốc tế - INN), liều dùng, cách dùng và thời gian dùng thuốc vào bệnh án và đơn thuốc của bệnh nhân.
• Hạn chế tối đa việc phối hợp nhiều loại thuốc không cần thiết trong một đơn thuốc; kiểm soát chặt chẽ việc sử dụng các loại kháng sinh mạnh, thuốc đắt tiền và các chế phẩm máu.

- Mục 3: Tăng cường vai trò và trách nhiệm của Khoa Dược bệnh viện

Khoa Dược không chỉ đơn thuần là đơn vị cung ứng mà phải là trung tâm quản lý chất lượng và thông tin thuốc trong bệnh viện:

• Đảm bảo cung ứng đủ thuốc có chất lượng, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và được bảo quản đúng quy chuẩn kỹ thuật dược.
• Dược sĩ lâm sàng và dược sĩ trưởng khoa dược phải chủ động tham gia cùng bác sĩ trong việc lựa chọn thuốc, hướng dẫn sử dụng thuốc và theo dõi phản ứng có hại của thuốc (ADR).
• Thực hiện kiểm tra, đối chiếu nghiêm ngặt đơn thuốc trước khi cấp phát; có quyền từ chối cấp phát và phản hồi lại bác sĩ kê đơn nếu phát hiện sai sót về liều lượng, tương tác thuốc bất lợi hoặc đơn thuốc không đúng quy chế.
• Xây dựng hệ thống thông tin thuốc trong bệnh viện để cung cấp kịp thời các thông tin về dược lý, tương tác thuốc, tác dụng phụ cho các cán bộ y tế.

- Mục 4: Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm

Để đảm bảo tính nghiêm minh và hiệu quả thực thi của Chỉ thị, công tác thanh tra, kiểm tra được đặt ra như một nhiệm vụ thường xuyên:

• Giám đốc các cơ sở khám, chữa bệnh phải thường xuyên tổ chức tự kiểm tra việc thực hiện quy chế kê đơn, quy chế sử dụng thuốc tại các khoa phòng lâm sàng.
• Sở Y tế các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương và các cơ quan quản lý y tế ngành có trách nhiệm thanh tra, giám sát định kỳ hoặc đột xuất công tác quản lý và sử dụng thuốc tại các bệnh viện thuộc quyền quản lý.
• Xử lý nghiêm khắc theo quy định của pháp luật đối với các cá nhân, tập thể có hành vi vi phạm quy chế chuyên môn, lạm dụng kê đơn thuốc đắt tiền để trục lợi hoặc thiếu trách nhiệm gây ảnh hưởng đến sức khỏe và tính mạng của người bệnh.
• Kịp thời biểu dương, khen thưởng những đơn vị, cá nhân thực hiện tốt phong trào sử dụng thuốc hợp lý, an toàn và tiết kiệm.