Giới thiệu chung về Công văn 53/TANDTC-KHXX

Công văn 53/TANDTC-KHXX được Tòa án nhân dân tối cao ban hành vào ngày 23 tháng 3 năm 2015 nhằm hướng dẫn các Tòa án nhân dân, Tòa án quân sự các cấp thực hiện việc rà soát, phát hiện và đề xuất các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật để lựa chọn, phát triển thành án lệ. Đây là một trong những văn bản chỉ đạo nghiệp vụ đầu tiên đặt nền móng cho việc hình thành và áp dụng hệ thống án lệ tại Việt Nam theo tinh thần của Hiến pháp năm 2013 và Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014.

Mục đích và ý nghĩa của việc rà soát, lựa chọn án lệ

Việc triển khai rà soát và lựa chọn các bản án, quyết định để làm án lệ hướng tới các mục tiêu chiến lược sau:

• Bảo đảm áp dụng thống nhất pháp luật: Tạo ra các chuẩn mực pháp lý rõ ràng để các Tòa án cấp dưới áp dụng thống nhất khi giải quyết các vụ việc có tình tiết, sự kiện pháp lý tương tự, hạn chế tối đa việc xét xử không đồng nhất giữa các địa phương.
• Nâng cao chất lượng xét xử: Khuyến khích các Thẩm phán đầu tư trí tuệ, nâng cao kỹ năng lập luận, giải thích pháp luật trong các bản án, quyết định, từ đó nâng cao uy tín của hệ thống Tòa án.
• Khắc phục khoảng trống pháp lý: Kịp thời đưa ra giải pháp xử lý đối với những quan hệ xã hội mới phát sinh mà pháp luật chưa kịp điều chỉnh hoặc quy định còn chưa rõ ràng, chồng chéo.

Tiêu chí lựa chọn bản án, quyết định để làm án lệ

Công văn định hướng rõ các bản án, quyết định được đề xuất lựa chọn làm án lệ phải đáp ứng đầy đủ các tiêu chí khắt khe:

• Tính chuẩn mực pháp lý: Bản án, quyết định phải chứa đựng lập luận chặt chẽ, sắc bén, giải thích rõ ràng các quy định pháp luật còn có nhiều cách hiểu khác nhau hoặc chỉ ra giải pháp pháp lý tối ưu cho những vấn đề chưa được luật hóa cụ thể.
• Tính phổ biến và có giá trị hướng dẫn: Giải pháp pháp lý trong bản án phải mang tính khái quát cao, có khả năng áp dụng rộng rãi để giải quyết các tranh chấp cùng loại trong tương lai, không chỉ mang tính cá biệt cho một vụ án cụ thể.
• Hiệu lực pháp luật: Chỉ lựa chọn các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật, đặc biệt ưu tiên các quyết định giám đốc thẩm, tái thẩm của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hoặc các bản án, quyết định có tính điển hình của các Tòa án cấp cao, Tòa án cấp tỉnh.

Trách nhiệm thực hiện của các cấp Tòa án

Công văn phân định rõ vai trò và trách nhiệm của từng chủ thể trong hệ thống Tòa án:

• Tòa án nhân dân cấp huyện và cấp tỉnh: Có trách nhiệm chủ động tổ chức rà soát toàn bộ các bản án, quyết định do đơn vị mình đã ban hành. Khi phát hiện các bản án, quyết định đáp ứng tiêu chí án lệ, phải lập hồ sơ đề xuất và báo cáo lên Tòa án nhân dân tối cao.
• Các Tòa chuyên trách và Tòa án quân sự các cấp: Tập trung rà soát chuyên sâu theo từng lĩnh vực hình sự, dân sự, hành chính, kinh doanh thương mại, lao động để tìm ra các phán quyết có giá trị dẫn chiếu cao.
• Vụ Pháp chế và Quản lý khoa học thuộc Tòa án nhân dân tối cao: Là đơn vị đầu mối tiếp nhận, phân loại, tổng hợp các đề xuất từ các địa phương, phối hợp với các chuyên gia để thẩm định sơ bộ trước khi trình Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao xem xét, thông qua.

Quy trình và thủ tục đề xuất hồ sơ án lệ

Quy trình đề xuất được thực hiện một cách chặt chẽ và khoa học:

• Phát hiện và sàng lọc: Thông qua công tác giải quyết đơn khiếu nại, giám đốc thẩm, tái thẩm hoặc qua công tác kiểm tra nghiệp vụ định kỳ để phát hiện các bản án tiêu biểu.
• Xây dựng hồ sơ đề xuất: Hồ sơ gửi về Tòa án nhân dân tối cao phải bao gồm bản án, quyết định gốc và một bản báo cáo thuyết minh chi tiết. Trong báo cáo phải nêu rõ: tóm tắt nội dung vụ án; vấn đề pháp lý xuất hiện; giải pháp pháp lý được Tòa án lựa chọn và lý do vì sao giải pháp đó xứng đáng được chọn làm án lệ.
• Thời hạn và phương thức gửi: Các đơn vị phải nghiêm túc thực hiện việc tổng hợp và gửi báo cáo về Tòa án nhân dân tối cao theo đúng tiến độ được yêu cầu để bảo đảm tính kịp thời của công tác phát triển án lệ.