Nghị định 05-NL-QT-NĐ được ban hành năm 1956 bởi Bộ trưởng Bộ Nông Lâm nhằm mục đích quy định chi tiết về việc phân loại rừng và các hoạt động khai thác gỗ, củi trên phạm vi cả nước. Văn bản này được xây dựng dựa trên bản điều lệ tạm thời do Nghị định số 596-TTg ngày 3 tháng 10 năm 1955 của Thủ tướng Chính phủ ban hành, xác định rõ rừng là tài sản quốc gia do Nhà nước thống nhất quản lý nhằm bảo vệ, phát triển nguồn tài nguyên thiên nhiên, phục vụ nhu cầu trước mắt và lợi ích lâu dài của toàn dân.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

Nghị định áp dụng đối với mọi cơ quan nhà nước, tổ chức quốc doanh, tư nhân, hộ gia đình và cá nhân có hoạt động liên quan đến việc quản lý, bảo vệ, khai thác, thu mua, vận chuyển và sử dụng lâm sản (gỗ, củi) trên lãnh thổ Việt Nam.

Tiêu chuẩn phân loại các loại rừng

Nghị định phân chia tài nguyên rừng thành ba nhóm rõ rệt để áp dụng các chế độ quản lý và khai thác khác nhau:

• Rừng bảo vệ: Bao gồm các khu rừng tự nhiên hoặc rừng trồng đáp ứng các tiêu chuẩn phòng hộ xung yếu. Rừng đầu nguồn có tác dụng bảo vệ nguồn nước uống, nước tưới tiêu cho thôn xóm và lưu vực sông ngòi có công trình thủy lợi. Rừng ven biển, bãi cát hoặc cồn cát có tác dụng chắn cát bay, bảo vệ làng mạc và đường giao thông (quy định dải rừng tối thiểu từ 25 đến 50 thước). Rừng ven sông, ven suối, ven đường giao thông lớn để chống xói lở, bảo vệ đê điều (bề rộng từ 25 đến 50 thước tùy địa hình dốc). Ngoài ra còn có rừng phục vụ nghiên cứu, thí nghiệm, danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử và quốc phòng.
• Rừng đóng: Gồm các khu rừng trồng còn non chưa đến tuổi khai thác; rừng đã bị khai thác quá mức không còn khả năng sản xuất gỗ, củi cần được khoanh nuôi, phục hồi; rừng bị tàn phá do thiên tai, hỏa hoạn đang trong quá trình tái sinh tự nhiên.
• Rừng mở cho khai thác: Là những khu rừng có đủ điều kiện cung cấp gỗ, củi, được phép khai thác tập trung theo phương án điều chế hoặc khai thác phân tán, không nằm trong phạm vi rừng bảo vệ hoặc rừng đóng.

Quy trình và thẩm quyền phân loại rừng

Việc phân loại rừng được thực hiện dân chủ và chặt chẽ từ cơ sở:

• Cấp xã: Thành lập Ban quy định rừng gồm đại diện chính quyền xã, Nông hội xã và đại diện nhân dân các thôn xóm có rừng. Ban này có nhiệm vụ tổ chức cho nhân dân học tập, khảo sát thực địa, lãnh đạo nhân dân bình nghị ranh giới rừng, giải quyết tranh chấp và dự thảo quy ước bảo vệ rừng.
• Thẩm quyền quyết định: Ủy ban Hành chính tỉnh ra quyết định phân loại dựa trên đề nghị của Ủy ban Hành chính xã, sau khi có ý kiến thẩm định của Ủy ban Hành chính huyện và Ty Nông lâm. Đối với các khu rừng nằm trên địa giới nhiều tỉnh, thẩm quyền quyết định thuộc về Ủy ban Hành chính liên khu, dưới sự kiểm tra, giám sát của Khu Nông lâm.
• Điều chỉnh định kỳ: Cứ 3 năm một lần, Bộ Nông lâm phối hợp với các địa phương tổ chức điều chỉnh lại việc phân loại rừng để phù hợp với thực tế biến động của tài nguyên rừng.

Nguyên tắc và quy chuẩn kỹ thuật khai thác lâm sản

Hoạt động khai thác phải tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc bảo tồn và phát triển bền vững:

• Nguyên tắc chung: Đảm bảo đáp ứng nhu cầu kinh tế, dân sinh đồng thời phải bảo đảm khả năng tái sinh nhanh chóng và chất lượng rừng sau khai thác tốt hơn trước.
• Quy chuẩn kỹ thuật bắt buộc: Không được chặt cây dưới kích thước tối thiểu quy định (trừ các trường hợp đặc biệt làm cọc dậu, trụ mỏ, cột điện... được hướng dẫn riêng). Nghiêm cấm dùng lửa để chặt hạ cây. Chiều cao gốc chặt không được vượt quá 1/3 đường kính thân cây tại vị trí chặt. Đối với gốc cây có đường kính dưới 0,40 mét, sau khi hạ phải gọt nhẵn gốc theo hình nón lá hoặc mái nhà để tránh đọng nước gây mục nát.
• Bảo vệ rừng non và các loài cây đặc biệt: Phải bảo vệ tối đa cây con trong quá trình chặt hạ và vận chuyển gỗ. Nghiêm cấm hành vi bóc vỏ, thử dao, ướm búa vào cây chưa được phép khai thác. Cấm triệt để việc chặt các loại gỗ thiết mộc và hồng sắc để làm củi (trừ trường hợp đặc biệt thiếu tạp mộc được Ủy ban Hành chính khu cho phép bằng văn bản).
• Khai thác các loài cây đặc chủng: Việc khai thác các loại cây lấy nguyên liệu công nghiệp (diền diện đen, diền diện trắng lấy nhựa, hoàng đàn lấy dầu, thông lấy nhựa, bồ đề làm diêm) và các loài cây mới nhập nội, trồng thí nghiệm (tếch, long não, bạch đàn, thông tàu) bắt buộc phải có giấy phép đặc biệt của Bộ Nông lâm hoặc cơ quan được ủy quyền.

Chế độ cấp giấy phép khai thác và thu mua lâm sản

Nghị định thiết lập hệ thống quản lý lưu thông lâm sản thông qua hai loại giấy phép:

• Phân loại giấy phép: Giấy phép khai thác trực tiếp (tập trung hoặc phân tán) và Giấy phép thu mua lâm sản (áp dụng cho cá nhân, đơn vị thương mại không trực tiếp khai thác). Giấy phép khai thác tập trung có thời hạn từ một năm trở lên; giấy phép phân tán và thu mua có thời hạn 3 tháng, 6 tháng hoặc 1 năm (có thể được gia hạn tối đa 1/3 thời hạn gốc nếu gặp trở ngại khách quan).
• Hạn mức khai thác: Đối với tư nhân, hạn mức khai thác hoặc thu mua tối đa là 200 mét khối gỗ trong một năm. Đối với các cơ quan, doanh nghiệp quốc doanh thì không áp dụng hạn mức này.
• Thẩm quyền cấp phép theo giá trị lâm sản: Ủy ban Hành chính tỉnh cấp phép cho các lô lâm sản trị giá không quá 10 triệu đồng (có thể ủy quyền cho cấp huyện cấp phép ngắn hạn dưới 1 triệu đồng). Ủy ban Hành chính khu cấp phép cho lô lâm sản trị giá không quá 50 triệu đồng. Bộ Nông lâm trực tiếp phê duyệt các hồ sơ có trị giá trên 50 triệu đồng.
• Trường hợp miễn giấy phép và lệ phí: Miễn hoàn toàn giấy phép và tiền bán lâm sản đối với người dân nghèo làm củi gánh, than hoa để sinh sống hàng ngày, và đồng bào miền núi khai thác gỗ, củi để dựng nhà, sửa nhà hoặc làm công cụ lao động gia đình (phải có giấy chứng nhận của Ủy ban Hành chính xã).
• Trách nhiệm của người được cấp phép: Phải khởi công đúng thời hạn quy định (chậm nhất là 2 tháng đối với giấy phép dưới 1 năm, và từ 3 đến 6 tháng đối với giấy phép dài hạn). Giấy phép không được chuyển nhượng. Chủ giấy phép phải chịu hoàn toàn trách nhiệm pháp lý đối với các sai phạm do bản thân hoặc người làm công gây ra trong khu vực khai thác.

Kiểm soát lưu thông và tổ chức thực hiện

Để ngăn chặn tình trạng khai thác và vận chuyển lâm sản trái phép, Nghị định quy định:

• Mọi loại gỗ, củi sau khi khai thác phải được cơ quan chức năng kiểm điểm, đo đạc và nộp đầy đủ tiền bán lâm sản theo đúng thể lệ kiểm thu.
• Lâm sản trong quá trình vận chuyển hoặc lưu kho, tàng trữ bắt buộc phải có biên lai thông hành hoặc trích lục thông hành hợp lệ đi kèm để xuất trình khi có yêu cầu kiểm tra.
• Ủy ban Hành chính các cấp chịu trách nhiệm toàn diện về công tác quản lý rừng tại địa phương. Các cơ quan chuyên môn gồm Khu Nông lâm và Ty Nông lâm có nhiệm vụ tham mưu, hỗ trợ kỹ thuật và giúp Ủy ban Hành chính thực hiện đúng các quy định của Nhà nước.

Hiệu lực thi hành

Nghị định này có hiệu lực kể từ ngày ban hành. Tất cả các quy định trước đây của các cấp, các ngành trái với nội dung của Nghị định này đều bị bãi bỏ. Chánh Văn phòng Bộ Nông lâm, Giám đốc Vụ Lâm nghiệp, cùng Chủ tịch Ủy ban Hành chính các khu và các tỉnh chịu trách nhiệm thi hành nghiêm chỉnh Nghị định này.