Nghị định số 155/2004/NĐ-CP được ban hành bởi Chính phủ do Thủ tướng Phan Văn Khải ký, nhằm sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 41/2002/NĐ-CP ngày 11 tháng 4 năm 2002 về chính sách đối với lao động dôi dư do sắp xếp lại doanh nghiệp nhà nước. Văn bản này tập trung điều chỉnh phạm vi áp dụng, đối tượng được hưởng chính sách, quy định về việc hoàn trả trợ cấp khi được tái tuyển dụng, cũng như cơ chế quản lý và cấp kinh phí từ Quỹ hỗ trợ lao động dôi dư.

Phạm vi áp dụng đối với các công ty nhà nước thực hiện cơ cấu lại

Nghị định mở rộng và quy định chi tiết các loại hình công ty nhà nước thực hiện các biện pháp cơ cấu lại được cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt, bao gồm:

• Công ty nhà nước, công ty thành viên hạch toán độc lập và đơn vị sự nghiệp thuộc Tổng công ty do Nhà nước quyết định đầu tư và thành lập thực hiện cơ cấu lại theo quy định tại Điều 17 của Bộ luật Lao động.
• Công ty nhà nước, công ty thành viên hạch toán độc lập thuộc tổng công ty chuyển đổi thành công ty trách nhiệm hữu hạn nhà nước một thành viên hoặc công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên.
• Công ty nhà nước, đơn vị hạch toán phụ thuộc của công ty nhà nước, công ty thành viên hạch toán độc lập, đơn vị hạch toán phụ thuộc của công ty thành viên hạch toán độc lập thuộc tổng công ty chuyển thành công ty cổ phần. Quy định này cũng áp dụng cho các công ty cổ phần được chuyển đổi từ các đơn vị nêu trên có phương án cơ cấu lại được Hội đồng quản trị phê duyệt và cơ quan nhà nước có thẩm quyền xác nhận trong vòng 12 tháng kể từ ngày cấp giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh.
• Công ty nhà nước, công ty thành viên hạch toán độc lập thuộc Tổng công ty thực hiện các hình thức sáp nhập, hợp nhất, chia, tách.
• Công ty nhà nước, công ty thành viên hạch toán độc lập thuộc Tổng công ty thực hiện giao, bán, khoán kinh doanh hoặc cho thuê.
• Công ty nhà nước, công ty thành viên hạch toán độc lập thuộc Tổng công ty thực hiện phá sản hoặc giải thể.
• Công ty nhà nước, công ty thành viên hạch toán độc lập thuộc Tổng công ty chuyển thành đơn vị sự nghiệp.
• Nông, lâm trường quốc doanh thực hiện sắp xếp lại theo Nghị quyết số 28-NQ/TW ngày 16 tháng 6 năm 2003 của Bộ Chính trị về tiếp tục sắp xếp, đổi mới và phát triển nông, lâm trường quốc doanh.
• Các công ty nhà nước thực hiện các hình thức sắp xếp khác do Thủ tướng Chính phủ quyết định.
• Công ty nhà nước thuộc tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội do Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh hoặc Bộ trưởng Bộ quản lý ngành kinh tế - kỹ thuật quyết định thành lập chuyển đổi thành công ty trách nhiệm hữu hạn một hoặc hai thành viên trở lên, hoặc chuyển thành công ty cổ phần hoạt động theo Luật Doanh nghiệp.

Đối tượng áp dụng chính sách lao động dôi dư

Chính sách áp dụng đối với người lao động đang thực hiện hợp đồng lao động không xác định thời hạn hoặc hợp đồng lao động có thời hạn từ đủ 12 tháng đến 36 tháng, cụ thể gồm các nhóm đối tượng sau:

• Người lao động dôi dư trong các công ty, đơn vị thực hiện sắp xếp lại (ngoại trừ trường hợp giải thể, phá sản) đã được tuyển dụng vào khu vực nhà nước trước ngày 21 tháng 4 năm 1998 (thời điểm thực hiện Chỉ thị số 20/1998/CT-TTg), bao gồm: người lao động đang làm việc nhưng công ty không thể bố trí được việc làm dù đã áp dụng mọi biện pháp; người lao động có tên trong danh sách thường xuyên của công ty nhưng đang chờ việc và tại thời điểm sắp xếp lại vẫn không được bố trí việc làm.
• Người lao động làm việc trong các công ty bị giải thể hoặc phá sản.
• Người lao động có tên trong danh sách thường xuyên của nông, lâm trường quốc doanh, được tuyển dụng vào khu vực nhà nước trước ngày 21 tháng 4 năm 1998, tại thời điểm sắp xếp lại nông, lâm trường đã tìm mọi biện pháp nhưng không bố trí được việc làm hoặc không thực hiện chế độ giao đất, giao rừng.
• Lưu ý đặc biệt: Đối với trường hợp người lao động được giao đất, giao rừng của nông, lâm trường quốc doanh, nếu thực hiện chấm dứt quan hệ lao động thì không áp dụng chế độ theo Nghị định này mà được giải quyết chế độ trợ cấp thôi việc theo quy định tại Điều 42 của Bộ luật Lao động.

Quy định về việc hoàn trả trợ cấp khi được tái tuyển dụng

Nghị định bổ sung quy định chặt chẽ nhằm tránh việc trục lợi chính sách hỗ trợ lao động dôi dư:

• Người lao động đã nhận trợ cấp dôi dư theo quy định, nếu sau đó được tái tuyển dụng vào chính công ty hoặc nông, lâm trường đã cho thôi việc, hoặc được tuyển dụng vào các công ty, cơ quan khác thuộc khu vực nhà nước, hoặc được nông, lâm trường giao đất, giao rừng thì bắt buộc phải trả lại số tiền trợ cấp đã nhận.
• Các công ty, nông, lâm trường quốc doanh hoặc cơ quan nhà nước thực hiện tuyển dụng lại hoặc giao đất, giao rừng có trách nhiệm đôn đốc, thu hồi toàn bộ số tiền trợ cấp nêu trên từ người lao động để nộp vào Quỹ hỗ trợ lao động dôi dư.

Trách nhiệm chi trả của Quỹ hỗ trợ lao động dôi dư

Quỹ hỗ trợ lao động dôi dư chịu trách nhiệm cấp kinh phí cho các đối tượng và tổ chức sau:

• Cấp kinh phí cho các công ty để chi trả chế độ đối với các chức danh thuộc diện tinh giản biên chế theo quy định tại Nghị quyết số 09/2003/NQ-CP của Chính phủ.
• Cấp kinh phí cho cơ quan bảo hiểm xã hội và các cơ sở dạy nghề cho người lao động dôi dư.
• Cấp kinh phí cho các tổ chức được thành lập để giải quyết lao động dôi dư trong các công ty bị giải thể, phá sản.
• Cấp kinh phí cho các đơn vị sự nghiệp thuộc Tổng công ty nhà nước, nông, lâm trường quốc doanh, bao gồm cả phần kinh phí giải quyết chế độ trợ cấp thôi việc theo quy định tại Điều 42 của Bộ luật Lao động đối với các trường hợp nông, lâm trường quốc doanh không bố trí được việc làm hoặc không giao đất, giao rừng.

Thay đổi thuật ngữ pháp lý thống nhất

Nghị định thực hiện việc chuẩn hóa thuật ngữ pháp lý bằng cách thay thế toàn bộ cụm từ "doanh nghiệp nhà nước" đã được thể hiện tại Nghị định số 41/2002/NĐ-CP bằng cụm từ "công ty nhà nước" để phù hợp với hệ thống pháp luật doanh nghiệp hiện hành tại thời điểm ban hành.

Hiệu lực thi hành và trách nhiệm tổ chức thực hiện

Nghị định này có hiệu lực thi hành sau 15 ngày, kể từ ngày đăng Công báo. Các quy định trước đây trái với Nghị định này đều bị bãi bỏ. Các Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ, Thủ trưởng cơ quan thuộc Chính phủ và Chủ tịch Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chịu trách nhiệm thi hành toàn diện các quy định tại Nghị định này.