Nghị định 41/2002/NĐ-CP do Chính phủ ban hành quy định về chính sách đối với lao động dôi dư do sắp xếp lại doanh nghiệp nhà nước. Đây là văn bản pháp lý quan trọng nhằm giải quyết quyền lợi cho người lao động dôi dư trong quá trình cơ cấu lại, chuyển đổi sở hữu hoặc giải thể, phá sản các doanh nghiệp nhà nước, bảo đảm an sinh xã hội và hỗ trợ người lao động chuyển đổi nghề nghiệp, tìm kiếm việc làm mới.

Phạm vi áp dụng của Nghị định

Nghị định này áp dụng đối với các doanh nghiệp nhà nước thực hiện các biện pháp cơ cấu lại được cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt, bao gồm:

• Doanh nghiệp giữ 100% vốn Nhà nước.
• Doanh nghiệp nhà nước chuyển thành Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên.
• Doanh nghiệp nhà nước chuyển thành Công ty cổ phần; hoặc Công ty cổ phần được chuyển đổi từ doanh nghiệp nhà nước có thời gian hoạt động không quá 12 tháng kể từ ngày được cấp giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh theo Luật Doanh nghiệp.
• Doanh nghiệp nhà nước thực hiện sáp nhập, hợp nhất.
• Doanh nghiệp nhà nước thực hiện giao, bán, khoán kinh doanh, cho thuê.
• Doanh nghiệp nhà nước bị giải thể, phá sản.

Đối tượng áp dụng chính sách

Đối tượng áp dụng là người lao động đang thực hiện hợp đồng lao động không xác định thời hạn hoặc hợp đồng lao động có thời hạn từ 01 đến 03 năm, thuộc một trong hai nhóm sau:

• Người lao động dôi dư trong các doanh nghiệp thực hiện cơ cấu lại (trừ trường hợp giải thể, phá sản) đã được tuyển dụng trước ngày 21 tháng 4 năm 1998 (thời điểm thực hiện Chỉ thị số 20/1998/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ), bao gồm: người lao động đang làm việc nhưng doanh nghiệp không thể bố trí được việc làm sau khi đã tìm mọi biện pháp; người lao động có tên trong danh sách thường xuyên của doanh nghiệp nhưng không có việc làm tại thời điểm sắp xếp lại và doanh nghiệp không thể bố trí việc làm.
• Người lao động làm việc trong các doanh nghiệp nhà nước bị giải thể, phá sản.

Chính sách đối với lao động dôi dư có hợp đồng lao động không xác định thời hạn

Người lao động dôi dư thuộc nhóm này được hưởng các chế độ hỗ trợ tùy theo độ tuổi và thời gian đóng bảo hiểm xã hội:

• Chế độ nghỉ hưu trước tuổi: Áp dụng cho nam từ đủ 55 tuổi đến dưới 60 tuổi, nữ từ đủ 50 tuổi đến dưới 55 tuổi, có thời gian đóng bảo hiểm xã hội đủ 20 năm trở lên. Người lao động được nghỉ hưu và không bị trừ phần trăm lương hưu do nghỉ hưu trước tuổi. Đồng thời, được hưởng thêm hai khoản trợ cấp: Trợ cấp 03 tháng tiền lương (gồm lương cấp bậc, chức vụ, phụ cấp lương đang hưởng) cho mỗi năm nghỉ hưu trước tuổi; Trợ cấp 05 tháng tiền lương cho 20 năm đầu công tác có đóng bảo hiểm xã hội, từ năm thứ 21 trở đi cứ mỗi năm đóng bảo hiểm xã hội được trợ cấp thêm 1/2 tháng tiền lương.
• Hỗ trợ đóng bảo hiểm xã hội một lần để hưởng lương hưu: Người lao động đã đủ tuổi nghỉ hưu theo quy định của Bộ luật Lao động nhưng còn thiếu thời gian đóng bảo hiểm xã hội tối đa 01 năm sẽ được Nhà nước đóng một lần số tiền bảo hiểm xã hội cho những tháng còn thiếu với mức 15% tiền lương tháng để giải quyết chế độ hưu trí hàng tháng.
• Chế độ chấm dứt hợp đồng lao động (đối với các đối tượng còn lại):
  • Được hưởng trợ cấp mất việc làm tính theo số năm thực tế làm việc trong khu vực nhà nước, cứ mỗi năm được trợ cấp 01 tháng tiền lương đang hưởng (mức thấp nhất bằng 02 tháng tiền lương).
  • Được hỗ trợ thêm trợ cấp 01 tháng tiền lương cho mỗi năm thực tế làm việc trong khu vực nhà nước và nhận trợ cấp một lần trị giá 5 triệu đồng.
  • Được hưởng 06 tháng tiền lương để đi tìm việc làm. Trường hợp có nguyện vọng học nghề thì ngoài khoản tiền tìm việc làm, người lao động được đào tạo nghề tối đa 06 tháng miễn phí tại các cơ sở dạy nghề do Nhà nước quy định (Nhà nước cấp kinh phí trực tiếp cho các cơ sở dạy nghề này).
  • Người lao động còn thiếu tối đa 05 năm tuổi nghỉ hưu và có đủ 15 năm đóng bảo hiểm xã hội trở lên mà chưa nhận trợ cấp bảo hiểm xã hội một lần thì ngoài các khoản trợ cấp mất việc và hỗ trợ thêm, được tự đóng tiếp bảo hiểm xã hội với mức 15% tiền lương tháng trước khi nghỉ việc cho cơ quan bảo hiểm xã hội nơi cư trú cho đến khi đủ tuổi nghỉ hưu. Nếu chưa đủ điều kiện đóng tiếp thì được bảo lưu thời gian đóng bảo hiểm xã hội và cấp sổ bảo hiểm xã hội hoặc hưởng trợ cấp một lần.

Chính sách đối với lao động dôi dư có hợp đồng lao động từ 01 đến 03 năm

Khi chấm dứt hợp đồng lao động, người lao động dôi dư thuộc nhóm này được hưởng các chế độ sau:

• Trợ cấp mất việc làm tính theo số năm thực tế làm việc trong khu vực nhà nước, cứ mỗi năm được trợ cấp 01 tháng tiền lương đang hưởng.
• Trợ cấp bằng 70% tiền lương đang hưởng cho những tháng còn lại chưa thực hiện hết hợp đồng lao động đã giao kết, nhưng tối đa không quá 12 tháng.
• Người lao động còn thiếu tối đa 05 năm tuổi nghỉ hưu và có đủ 15 năm đóng bảo hiểm xã hội trở lên mà chưa nhận trợ cấp một lần thì được tự đóng tiếp bảo hiểm xã hội với mức 15% tiền lương tháng trước khi nghỉ việc tại nơi cư trú cho đến khi đủ tuổi nghỉ hưu, hoặc được bảo lưu thời gian đóng bảo hiểm xã hội.

Quy định về hoàn trả trợ cấp khi được tái tuyển dụng

Người lao động đã nhận trợ cấp dôi dư (khoản trợ cấp thêm 01 tháng lương cho mỗi năm làm việc và trợ cấp một lần 5 triệu đồng) nếu được tái tuyển dụng làm việc ở chính doanh nghiệp đã cho thôi việc hoặc ở doanh nghiệp nhà nước khác thì phải hoàn trả lại số tiền trợ cấp này. Doanh nghiệp tuyển dụng mới có trách nhiệm thu hồi số tiền nêu trên từ người lao động và nộp toàn bộ vào Quỹ hỗ trợ lao động dôi dư.

Hỗ trợ vay vốn và tìm kiếm việc làm

Ngoài các chính sách trợ cấp trực tiếp, người lao động dôi dư được tạo điều kiện thuận lợi để vay vốn từ Quỹ quốc gia giải quyết việc làm nhằm tự tạo việc làm và được các cơ quan chức năng giới thiệu tìm kiếm việc làm mới theo quy định của pháp luật.

Quỹ hỗ trợ lao động dôi dư do sắp xếp lại doanh nghiệp nhà nước

Nhà nước thành lập "Quỹ hỗ trợ lao động dôi dư do sắp xếp lại doanh nghiệp nhà nước" để hỗ trợ tài chính cho người lao động dôi dư:

• Chức năng: Cấp kinh phí cho các doanh nghiệp, cơ quan bảo hiểm xã hội, cơ sở dạy nghề và các tổ chức được thành lập để giải quyết lao động dôi dư trong các doanh nghiệp bị giải thể, phá sản.
• Quản lý: Quỹ do Bộ trưởng Bộ Tài chính trực tiếp quản lý và điều hành.
• Nguồn hình thành Quỹ: Bao gồm ngân sách nhà nước; viện trợ của các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước; và các nguồn hợp pháp khác.

Trách nhiệm chi trả các chế độ đối với người lao động

Nguồn kinh phí chi trả cho người lao động dôi dư được phân định rõ ràng:

• Doanh nghiệp: Chịu trách nhiệm chi trả trợ cấp mất việc làm cơ bản. Những doanh nghiệp thực sự khó khăn về tài chính, sau khi sử dụng hết quỹ dự phòng trợ cấp mất việc làm mà vẫn thiếu nguồn thì được Quỹ hỗ trợ lao động dôi dư hỗ trợ kinh phí.
• Người lao động: Tự đóng tiếp bảo hiểm xã hội đối với các trường hợp tự nguyện đóng tiếp để hưởng chế độ hưu trí.
• Quỹ bảo hiểm xã hội: Giải quyết chế độ bảo hiểm xã hội theo quy định của Bộ luật Lao động.
• Quỹ hỗ trợ lao động dôi dư: Chi trả các khoản trợ cấp thêm (trợ cấp nghỉ hưu trước tuổi, trợ cấp một lần, tiền tìm việc làm, kinh phí đào tạo nghề) và kinh phí đóng bảo hiểm xã hội một lần cho người thiếu thời gian đóng dưới 01 năm. Đối với doanh nghiệp bị giải thể, phá sản, Quỹ hỗ trợ lao động dôi dư cấp toàn bộ kinh phí để giải quyết chế độ thuộc trách nhiệm của doanh nghiệp.

Trách nhiệm của doanh nghiệp và các cơ quan quản lý nhà nước

Nghị định phân định rõ vai trò của các bên trong quá trình thực hiện:

• Doanh nghiệp: Xây dựng phương án sắp xếp lao động, xác định số lượng lao động dôi dư và mức trợ cấp; phối hợp với công đoàn cơ sở phổ biến công khai chính sách; thực hiện chi trả và quyết toán kinh phí; ban hành quy chế tuyển dụng mới.
• Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội: Hướng dẫn, kiểm tra việc thực hiện chính sách; quy định các cơ sở dạy nghề tiếp nhận đào tạo lao động dôi dư; định kỳ tổng hợp báo cáo Thủ tướng Chính phủ.
• Bộ Tài chính: Ban hành quy chế quản lý và sử dụng Quỹ hỗ trợ lao động dôi dư bảo đảm chặt chẽ, công khai, minh bạch; lập kế hoạch nguồn vốn cho Quỹ; theo dõi, kiểm tra công tác chi trả và quyết toán kinh phí.
• Bảo hiểm xã hội Việt Nam: Hướng dẫn thu bảo hiểm xã hội và giải quyết nhanh chóng các chế độ bảo hiểm xã hội cho người lao động dôi dư.
• Các Bộ, ngành, địa phương và Tổng công ty 91: Chỉ đạo doanh nghiệp xây dựng phương án sắp xếp lao động; phê duyệt phương án giải quyết lao động dôi dư theo nguyên tắc một lần; thành lập tổ chức giải quyết chính sách tại doanh nghiệp bị giải thể, phá sản.
• Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam: Tham gia hướng dẫn thực hiện chính sách; chỉ đạo công đoàn các cấp tuyên truyền, giải thích cho người lao động và giám sát việc thực hiện chế độ tại doanh nghiệp.

Hiệu lực thi hành

Nghị định 41/2002/NĐ-CP có hiệu lực thi hành sau 15 ngày kể từ ngày ký ban hành và áp dụng thực hiện đến hết ngày 31 tháng 12 năm 2005. Các Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ, Thủ trưởng cơ quan thuộc Chính phủ, Chủ tịch Uỷ ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chịu trách nhiệm thi hành Nghị định này.