Nghị định số 169/2016/NĐ-CP do Chính phủ ban hành quy định chi tiết về việc xử lý hàng hóa do người vận chuyển lưu giữ tại cảng biển Việt Nam. Đây là văn bản pháp lý quan trọng nhằm giải quyết các vướng mắc phát sinh trong quá trình giao nhận hàng hóa, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người vận chuyển khi người nhận hàng không thực hiện nghĩa vụ thanh toán hoặc không đến nhận hàng, đồng thời giải phóng năng lực khai thác của các cảng biển.

Phạm vi điều chỉnh và Đối tượng áp dụng

Nghị định này áp dụng đối với các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong nước và nước ngoài có liên quan đến việc xử lý hàng hóa do người vận chuyển lưu giữ tại cảng biển Việt Nam. Quy định này không áp dụng đối với việc xử lý hàng hóa tồn đọng tại cảng biển (vốn được thực hiện theo quy định của pháp luật về hải quan).

Các khái niệm pháp lý cốt lõi

• Hàng hóa bị lưu giữ: Là hàng hóa do người vận chuyển hoặc người được ủy quyền lưu giữ tại cảng biển hoặc khu vực kho bãi nhằm bảo đảm việc thanh toán giá dịch vụ vận chuyển, tiền bồi thường do lưu tàu và các khoản chi phí khác phát sinh liên quan đến việc vận chuyển bằng đường biển.
• Người lưu giữ: Là người quản lý hàng hóa trong thời gian bị lưu giữ trên cơ sở hợp đồng gửi giữ hàng hóa được giao kết với người vận chuyển theo quy định của Bộ luật Dân sự.
• Các khoản nợ: Bao gồm giá dịch vụ vận chuyển, các chi phí khác ghi trong chứng từ vận chuyển chưa được thanh toán trước, chi phí đóng góp vào tổn thất chung và tiền công cứu hộ được phân bổ cho hàng hóa.
• Hàng hóa mau hỏng: Bao gồm thực phẩm tươi sống, hàng đông lạnh hoặc hàng hóa có thời hạn sử dụng chỉ còn dưới 60 ngày kể từ ngày bị lưu giữ.

Quyền lưu giữ hàng hóa của người vận chuyển

Người vận chuyển có quyền thực hiện việc lưu giữ hàng hóa trong các trường hợp cụ thể sau đây:

• Người nhận hàng không đến nhận hoặc từ chối nhận hàng.
• Người nhận hàng trì hoãn việc nhận hàng và đã quá thời gian thỏa thuận trong hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển.
• Có nhiều người cùng xuất trình vận đơn, vận đơn suốt đường biển, giấy gửi hàng đường biển hoặc chứng từ vận chuyển khác có giá trị để nhận cùng một lô hàng.
• Người giao hàng và người nhận hàng không thanh toán hết các khoản nợ quy định tại hợp đồng vận chuyển hoặc không đưa ra bảo đảm cần thiết.

Về giới hạn lưu giữ, người vận chuyển chỉ được lưu giữ số lượng hàng hóa có giá trị bảo đảm thanh toán đủ các khoản nợ và chi phí phát sinh. Giá trị hàng hóa làm căn cứ tính toán được xác định theo giá thị trường tại nơi và thời điểm hàng hóa bị lưu giữ. Tuy nhiên, đối với hàng hóa đóng trong container, người vận chuyển được quyền lưu giữ nguyên container ngay cả khi giá trị hàng hóa bên trong lớn hơn giá trị khoản nợ cần bảo đảm.

Nguyên tắc xử lý và thủ tục thông báo hàng hóa bị lưu giữ

Quy trình xử lý hàng hóa bị lưu giữ phải tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc và thủ tục sau:

• Giao kết hợp đồng gửi giữ: Khi thực hiện quyền lưu giữ, người vận chuyển phải ký hợp đồng gửi giữ với người lưu giữ để dỡ hàng ra khỏi tàu và gửi vào nơi an toàn. Nếu người nhận hàng đến nhận trước thời hạn xử lý, việc giao nhận được thực hiện theo thỏa thuận trong hợp đồng gửi giữ và thông báo bằng văn bản của người vận chuyển.
• Thời hạn xử lý: Trong vòng 60 ngày kể từ ngày tàu biển đến cảng trả hàng, nếu không có người nhận hoặc người nhận không thanh toán hết nợ, không đưa ra bảo đảm cần thiết thì người vận chuyển có quyền bán đấu giá số hàng đó để trừ nợ.
• Nghĩa vụ thông báo: Trong vòng 03 ngày kể từ ngày lưu giữ, người vận chuyển phải thông báo bằng văn bản cho người giao hàng và người nhận hàng về việc lưu giữ và dự kiến bán đấu giá. Sau 15 ngày kể từ ngày gửi thông báo, nếu không nhận được phản hồi hoặc không được thanh toán nợ, người vận chuyển phải đăng tải thông báo trên ít nhất một báo giấy hàng ngày hoặc phương tiện thông tin đại chúng trong 3 số liên tiếp (thời gian thực hiện đăng tải tối đa không quá 30 ngày kể từ ngày thông báo đầu tiên).

Thủ tục hải quan đối với hàng hóa bị lưu giữ

• Đối với hàng hóa bị lưu giữ do người nhận không đến nhận hoặc từ chối nhận khi mang bán đấu giá phải làm thủ tục hải quan nhập khẩu. Người vận chuyển phải nộp văn bản đề nghị kèm theo bản chính bằng chứng liên quan đến việc thông báo lưu giữ cho cơ quan hải quan.
• Đối với các trường hợp trì hoãn nhận hàng, tranh chấp chứng từ hoặc không thanh toán nợ, người vận chuyển phải làm thủ tục nhập khẩu, thông báo từ bỏ hoặc tái xuất hàng hóa theo quy định của pháp luật về hải quan trong thời hạn không quá 60 ngày kể từ ngày tàu đến cảng trả hàng.

Giám định, định giá và bán đấu giá hàng hóa

• Giám định và xác định giá trị: Trước khi bán đấu giá, người vận chuyển bắt buộc phải yêu cầu giám định về số lượng, chất lượng và xác định giá trị hàng hóa, các tổn thất liên quan. Chi phí giám định được chi trả bằng tiền bán đấu giá hàng hóa.
• Giá khởi điểm: Do người vận chuyển quyết định sau khi đã có kết quả giám định, giá khởi điểm phải bao gồm các loại thuế, phí theo quy định.
• Thủ tục bán đấu giá: Thực hiện theo quy định của pháp luật về bán đấu giá tài sản. Người trúng đấu giá thanh toán tiền cho người vận chuyển, có quyền định đoạt hàng hóa và phải nhanh chóng giải phóng hàng hóa khỏi cảng.

Xử lý hàng hóa trong các trường hợp đặc biệt

• Hàng hóa thuộc danh mục cấm: Đối với hàng hóa cấm xuất khẩu, cấm nhập khẩu, cấm tạm nhập - tái xuất, cấm tạm xuất - tái nhập hoặc cấm lưu thông, cơ quan chủ trì xử lý phải lấy ý kiến phối hợp của các cơ quan quản lý chuyên ngành liên quan để giải quyết theo quy định pháp luật.
• Hàng mau hỏng hoặc chi phí lưu giữ quá lớn: Người vận chuyển có quyền quyết định thời hạn bán đấu giá trước thời hạn 60 ngày và phải tự chịu trách nhiệm về quyết định của mình.
• Hàng hóa gây nguy hại: Nếu phát hiện hàng hóa bị lưu giữ có thể gây ảnh hưởng xấu đến môi trường, an toàn và sức khỏe con người, người vận chuyển hoặc người lưu giữ phải thông báo ngay cho người gửi, người nhận và cơ quan hải quan liên quan để tổ chức xử lý, tiêu hủy kịp thời.

Chi trả và phân bổ tiền bán đấu giá hàng hóa

Toàn bộ số tiền thu được từ việc bán đấu giá hàng hóa bị lưu giữ được chi trả theo thứ tự ưu tiên nghiêm ngặt sau đây:

1. Thuế, phí, lệ phí liên quan phát sinh trong quá trình lưu giữ và tổ chức bán hàng hóa.
2. Các khoản nợ bao gồm giá dịch vụ vận chuyển, các chi phí khác ghi trong chứng từ vận chuyển chưa được thanh toán trước, chi phí đóng góp vào tổn thất chung, tiền công cứu hộ được phân bổ cho hàng hóa.
3. Chi phí giám định, định giá hàng hóa.
4. Chi phí bán đấu giá hàng hóa.
5. Các chi phí liên quan đến việc ký gửi, bảo quản và bán hàng hóa (cước bốc xếp, lưu kho bãi, di dời hàng hóa).
6. Các khoản nợ đối với người lưu giữ hàng hóa.
7. Các khoản chi phí phát sinh hợp pháp khác có liên quan.

Việc chi trả phải có đầy đủ chứng từ hợp lệ và được thực hiện trong vòng 30 ngày kể từ ngày người vận chuyển nhận được tiền bán đấu giá. Trường hợp số tiền thu được không đủ chi trả, người vận chuyển có quyền tiếp tục yêu cầu các bên liên quan thanh toán phần còn thiếu. Trong vòng 03 ngày kể từ ngày chi trả xong, người vận chuyển phải thông báo cho người thuê vận chuyển và người nhận hàng biết.

Xử lý số tiền bán đấu giá còn thừa

• Trường hợp người có quyền nhận yêu cầu nhận lại số tiền còn thừa, người vận chuyển phải hoàn trả (chia theo tỷ lệ tương ứng nếu có nhiều người có quyền lợi liên quan).
• Sau 180 ngày kể từ ngày bán đấu giá mà không có người yêu cầu nhận lại, người vận chuyển có nghĩa vụ nộp số tiền thừa đó vào ngân sách nhà nước tại Kho bạc Nhà nước cấp tỉnh nơi thực hiện bán đấu giá.
• Nếu người yêu cầu nhận tiền còn thừa không được người vận chuyển chấp nhận, họ có quyền khởi kiện ra tòa án có thẩm quyền để giải quyết.

Trách nhiệm của các bên liên quan

• Người nhận hàng: Có trách nhiệm thanh toán mọi chi phí và tổn thất phát sinh do việc lưu giữ gây ra; không có quyền đòi lại hàng hóa sau khi người vận chuyển đã hoàn thành việc bán đấu giá.
• Người vận chuyển: Chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính hợp pháp của việc lưu giữ và xử lý hàng hóa bị lưu giữ.
• Người lưu giữ hàng hóa: Có trách nhiệm bảo quản hàng hóa an toàn và phối hợp với các cơ quan liên quan trong việc xử lý hàng hóa.
• Cơ quan hải quan: Hướng dẫn các bên liên quan khai báo và giải quyết thủ tục hải quan đối với hàng hóa bị lưu giữ theo quy định.

Hiệu lực thi hành và Tổ chức thực hiện

Nghị định 169/2016/NĐ-CP có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 7 năm 2017. Nghị định này bãi bỏ hoàn toàn Nghị định số 46/2006/NĐ-CP ngày 16 tháng 5 năm 2006 của Chính phủ quy định về xử lý hàng hóa do người vận chuyển lưu giữ tại cảng biển Việt Nam. Các Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ, Chủ tịch Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương và các tổ chức, cá nhân liên quan chịu trách nhiệm thi hành Nghị định này.