Nghị định 195-HĐBT được Hội đồng Bộ trưởng ban hành năm 1990 nhằm hướng dẫn thi hành chi tiết Pháp lệnh bảo vệ và phát triển nguồn lợi thuỷ sản. Đây là văn bản pháp lý quan trọng thiết lập khuôn khổ quản lý, khai thác và bảo vệ tài nguyên thủy sinh, phân định rõ trách nhiệm của các cơ quan nhà nước từ trung ương đến địa phương trong việc bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế thủy sản bền vững.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

Nghị định áp dụng đối với mọi tổ chức, cá nhân trong nước và nước ngoài có hoạt động khai thác, nuôi trồng, bảo vệ và phát triển nguồn lợi thủy sản trong các vùng nước thuộc chủ quyền và quyền tài phán của Việt Nam. Đồng thời, văn bản quy định rõ thẩm quyền, trách nhiệm của Bộ Thủy sản, Ủy ban nhân dân các cấp và các Bộ, ngành liên quan trong công tác quản lý nhà nước về thủy sản.

Quy hoạch và kế hoạch phát triển nguồn lợi thủy sản

Theo quy định tại Điều 1, Bộ Thuỷ sản và Uỷ ban nhân dân các cấp có trách nhiệm chỉ đạo xây dựng và thực hiện quy hoạch, kế hoạch bảo vệ và phát triển nguồn lợi thuỷ sản trên phạm vi cả nước và tại từng địa phương. Các nội dung cốt lõi của công tác quy hoạch bao gồm:

• Xác định cụ thể tiềm năng và sự phân bố địa lý của các loài thuỷ sản tại các vùng nước khác nhau.
• Xác định rõ các đối tượng được phép khai thác và các đối tượng ưu tiên nuôi trồng thuỷ sản.
• Hoạch định diện tích đất và mặt nước đưa vào nuôi trồng thuỷ sản hàng năm.
• Xác định cơ cấu nghề nghiệp, dịch vụ hậu cần nghề cá tại các vùng nước cụ thể.
• Dự báo và quản lý sản lượng, năng suất khai thác, nuôi trồng và chế biến thuỷ sản hàng năm.
• Triển khai các biện pháp bảo vệ môi trường sống tự nhiên của các loài thuỷ sản.
• Quản lý các lĩnh vực liên quan khác nhằm bảo đảm tính bền vững của nguồn lợi thủy sản.

Quy định về khu vực cấm khai thác thủy sản

Điều 2 phân định rõ hai loại khu vực hạn chế hoạt động khai thác nhằm bảo vệ nguồn giống và đa dạng sinh học:

• Khu vực cấm khai thác hoàn toàn: Áp dụng đối với những vùng nước có các loài thuỷ sản tập trung sinh sản quanh năm; vùng có các loài thuỷ sản chưa trưởng thành sinh sống tập trung quanh năm; hoặc các khu vực được quy hoạch làm khu bảo tồn, bảo tàng thuỷ sản.
• Khu vực cấm khai thác có thời hạn: Áp dụng đối với vùng nước có một số loài thuỷ sản tập trung sinh sản hoặc có các loài chưa trưởng thành sinh sống tập trung trong những khoảng thời gian nhất định.

Các vùng nước trọng điểm được đưa vào diện xem xét cấm khai thác bao gồm: vùng biển thuộc các tuyến đảo trọng điểm; vùng biển chịu ảnh hưởng trực tiếp từ chế độ thuỷ văn của hệ thống sông Hồng và sông Cửu Long; khu vực rừng ngập mặn; và các vùng nước đặc thù khác cần bảo vệ các loài đặc sản quý hiếm có giá trị kinh tế cao ở biển hoặc hồ chứa lớn. Bộ trưởng Bộ Thuỷ sản có thẩm quyền chủ trì, phối hợp với các ngành và địa phương để xác định ranh giới, toạ độ cụ thể trên hải đồ và thực địa để công bố áp dụng.

Cơ chế giao, sử dụng và thu hồi vùng nước

Điều 3 và Điều 4 quy định chi tiết về quy trình quản lý mặt nước phục vụ ngành thủy sản:

• Căn cứ giao vùng nước: Việc giao vùng nước phải dựa trên quy hoạch, kế hoạch sử dụng đã được phê duyệt; đồng thời phải căn cứ vào mục đích, yêu cầu sử dụng thực tế thể hiện trong luận chứng kinh tế - kỹ thuật của tổ chức, cá nhân xin giao đất/mặt nước.
• Trình tự thực hiện: Tổ chức, cá nhân nộp đơn kèm luận chứng kinh tế - kỹ thuật có xác nhận của chính quyền địa phương nơi cư trú. Thời hạn giải quyết hồ sơ giao vùng nước tối đa không quá 90 ngày kể từ ngày nhận đủ hồ sơ hợp lệ. Việc giao vùng nước đang có người sử dụng chỉ được thực hiện sau khi có quyết định thu hồi hợp pháp.
• Thẩm quyền giao vùng nước: Đối với vùng nước thuộc đất nông nghiệp hoặc đất chuyên dùng (ao, hồ, đầm phá, sông cụt), thẩm quyền giao thực hiện theo Luật Đất đai. Đối với các vùng nước lớn như sông lớn, lãnh hải, thềm lục địa, vùng đặc quyền kinh tế, thẩm quyền quyết định thuộc về Hội đồng Bộ trưởng.
• Thời hạn sử dụng: Thời hạn giao vùng nước để khai thác, nuôi trồng hoặc bảo vệ nguồn lợi thủy sản được quy định từ 5 năm trở lên.
• Các trường hợp thu hồi vùng nước: Nhà nước thu hồi một phần hoặc toàn bộ vùng nước đã giao khi: tổ chức sử dụng giải thể hoặc chuyển đi; hộ gia đình chuyển đi hoặc người đại diện chết không có người thừa kế; người sử dụng tự nguyện trả lại; hết thời hạn giao; sử dụng không đúng mục đích, không hiệu quả hoặc không tiến hành khai thác, nuôi trồng; vi phạm nghiêm trọng quy định pháp luật; hoặc khi Nhà nước có nhu cầu thu hồi để phát triển kinh tế - xã hội. Cơ quan nào có thẩm quyền giao thì có thẩm quyền quyết định thu hồi vùng nước đó.

Công tác thanh tra, bảo vệ nguồn lợi thủy sản

Điều 5 quy định các nội dung trọng tâm của công tác thanh tra chuyên ngành thủy sản bao gồm:

• Xây dựng hệ thống văn bản hướng dẫn chi tiết về bảo vệ và phát triển nguồn lợi thủy sản.
• Tổ chức thực hiện và bảo đảm hiệu lực thi hành thống nhất các quy định pháp luật về thủy sản trên phạm vi cả nước.
• Tổ chức lực lượng tuần tra, kiểm soát chặt chẽ tại các khu vực cấm khai thác và các địa bàn trọng điểm.
• Đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục nâng cao ý thức bảo vệ nguồn lợi thủy sản trong quần chúng nhân dân, các tổ chức kinh tế - xã hội và lực lượng vũ trang.

Chế độ khen thưởng và xử lý vi phạm

Nhằm bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, Nghị định quy định rõ các chế tài và hình thức khuyến khích tại Điều 6 và Điều 7:

• Khen thưởng: Tổ chức, cá nhân có thành tích xuất sắc trong quản lý, bảo vệ nguồn lợi thủy sản, hoặc có công phát hiện, tố giác các hành vi vi phạm, ngăn chặn phá hoại môi trường thủy sinh sẽ được khen thưởng về vật chất và tinh thần.
• Xử lý vi phạm: Các hành vi vi phạm quy định tại Nghị định này tùy theo mức độ sẽ bị xử lý kỷ luật hoặc xử phạt hành chính theo Pháp lệnh xử phạt vi phạm hành chính năm 1989. Trường hợp vi phạm cố ý, tái phạm nhiều lần hoặc gây hậu quả nghiêm trọng sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự. Quy định này áp dụng đối với cả tổ chức, cá nhân, tàu thuyền nước ngoài hoạt động trong vùng biển Việt Nam.

Hiệu lực thi hành và tổ chức thực hiện

Theo Điều 8 và Điều 9, Nghị định 195-HĐBT có hiệu lực thi hành kể từ ngày ký. Bộ trưởng Bộ Thuỷ sản, các Bộ, Uỷ ban Nhà nước, các cơ quan khác thuộc Hội đồng Bộ trưởng và Uỷ ban nhân dân các tỉnh, thành phố, đặc khu trực thuộc Trung ương chịu trách nhiệm hướng dẫn và chỉ đạo thực hiện Nghị định này.