Nghị định số 22/2004/NĐ-CP do Chính phủ ban hành nhằm quy định chi tiết về việc kiện toàn tổ chức bộ máy làm công tác tôn giáo thuộc Ủy ban nhân dân các cấp. Văn bản này hướng tới mục tiêu nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước đối với các hoạt động tôn giáo trong tình hình mới, bảo đảm tính thống nhất, tinh gọn và phù hợp với thực tiễn của từng địa phương.

Phạm vi điều chỉnh của Nghị định tập trung vào các nguyên tắc, tiêu chí thành lập, mô hình tổ chức và thẩm quyền quyết định đối với bộ máy làm công tác tôn giáo thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, cấp huyện và cấp xã trên phạm vi cả nước. Đối tượng áp dụng bao gồm Ủy ban nhân dân các cấp, các cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân và các cán bộ, công chức trực tiếp thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước về tôn giáo.

Việc kiện toàn tổ chức bộ máy làm công tác tôn giáo phải tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc cơ bản sau:

• Tăng cường trách nhiệm quản lý nhà nước về công tác tôn giáo nhằm đáp ứng kịp thời các yêu cầu và nhiệm vụ phát sinh trong tình hình mới.
• Bảo đảm sự phù hợp chặt chẽ với nhiệm vụ, khối lượng công việc thực tế và đặc điểm yêu cầu thực tiễn của từng địa phương về công tác tôn giáo.
• Thực hiện theo hướng tinh gọn, hiệu quả; ưu tiên tổ chức các sở, ban, phòng quản lý đa ngành, đa lĩnh vực nhằm đáp ứng chủ trương cải cách hành chính nhà nước.

Tại cấp tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (gọi chung là cấp tỉnh), việc tổ chức bộ máy làm công tác tôn giáo được phân chia dựa trên các tiêu chí cụ thể:

• Thành lập Ban Tôn giáo: Ban Tôn giáo được thành lập với vai trò là cơ quan tham mưu, giúp Ủy ban nhân dân cấp tỉnh thực hiện chức năng quản lý nhà nước về tôn giáo, có tư cách pháp nhân, con dấu và tài khoản riêng. Điều kiện thành lập là địa phương phải đáp ứng tối thiểu 4 trong số 6 tiêu chí sau:
  • Có hoạt động tôn giáo diễn ra thường xuyên trên địa bàn tỉnh.
  • Tỷ lệ tín đồ tôn giáo chiếm từ 10% dân số toàn tỉnh trở lên.
  • Có số lượng chức sắc, chức việc, nhà tu hành từ 200 người trở lên.
  • Có trụ sở, văn phòng của các tổ chức tôn giáo cấp tỉnh hoặc trung ương (như Tòa giám mục, cơ quan trung ương hoặc cấp tỉnh của các tổ chức tôn giáo); có các cơ sở đào tạo tôn giáo hợp pháp (như Đại chủng viện của Công giáo, Học viện Phật học của Phật giáo, Viện Thánh kinh thần học của Tin lành, hoặc các cơ sở đào tạo hợp pháp khác); hoặc có các địa điểm hành hương, lễ hội tôn giáo quy mô lớn.
  • Có từ 100 cơ sở thờ tự tôn giáo trở lên trên địa bàn.
  • Địa bàn quản lý có tính chất khó khăn, phức tạp về tôn giáo.
• Mô hình thay thế khi chưa đủ điều kiện thành lập Ban Tôn giáo độc lập: Đối với các tỉnh không đáp ứng đủ các tiêu chí nêu trên, tổ chức làm công tác tôn giáo sẽ được thực hiện theo một trong hai mô hình:
  • Mô hình thứ nhất: Thành lập Ban Tôn giáo trực thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, có con dấu riêng. Ủy ban nhân dân cấp tỉnh trực tiếp chỉ đạo về chuyên môn, trong khi Văn phòng Ủy ban nhân dân tỉnh chịu trách nhiệm bảo đảm cơ sở vật chất, kinh phí, phương tiện và điều kiện làm việc.
  • Mô hình thứ hai: Giao chức năng quản lý nhà nước về tôn giáo cho một Sở quản lý đa ngành, đa lĩnh vực trực thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh (Sở này sẽ quản lý công tác tôn giáo cùng một số lĩnh vực chuyên môn khác có liên quan chặt chẽ).

Tại các quận, huyện, thị xã, thành phố trực thuộc tỉnh (gọi chung là cấp huyện), tổ chức làm công tác tôn giáo được quyết định dựa trên đặc điểm và khối lượng công việc thực tế:

• Thành lập Phòng Tôn giáo: Phòng Tôn giáo thuộc Ủy ban nhân dân cấp huyện được thành lập khi đáp ứng đầy đủ các tiêu chí sau:
  • Có trụ sở, văn phòng của các tổ chức tôn giáo cấp tỉnh hoặc trung ương; có các cơ sở đào tạo tôn giáo hợp pháp hoặc địa điểm hành hương, lễ hội lớn của các tôn giáo trên địa bàn.
  • Có đông đồng bào theo tôn giáo, nhiều chức sắc tôn giáo, có nhiều hoạt động, sinh hoạt tôn giáo diễn ra và địa bàn mang tính chất khó khăn, phức tạp.
• Mô hình thay thế tại cấp huyện: Đối với các huyện có hoạt động tôn giáo nhưng chưa đủ tiêu chí để thành lập Phòng Tôn giáo riêng biệt, việc tổ chức được thực hiện theo một trong hai phương án:
  • Phương án thứ nhất: Thành lập phòng chuyên môn quản lý đa ngành, đa lĩnh vực trực thuộc Ủy ban nhân dân cấp huyện (trong đó bao gồm công tác tôn giáo và các công tác chuyên môn liên quan khác), bảo đảm tổng số phòng theo đúng quy định của Chính phủ tại Nghị định số 12/2001/NĐ-CP.
  • Phương án thứ hai: Bố trí một bộ phận chuyên trách làm công tác tôn giáo thuộc Văn phòng Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân cấp huyện, hoặc thuộc một phòng chuyên môn của Ủy ban nhân dân cấp huyện.

Đối với cấp xã, phường, thị trấn (gọi chung là cấp xã), không thành lập tổ chức quản lý tôn giáo độc lập. Việc quản lý được thực hiện thông qua việc bố trí nhân sự cụ thể:

• Phân công một Ủy viên Ủy ban nhân dân cấp xã kiêm nhiệm theo dõi, tổ chức thực hiện các nhiệm vụ quản lý nhà nước về tôn giáo trên địa bàn.
• Đối với các xã thuộc địa bàn khó khăn, phức tạp về tôn giáo, có thể xem xét bố trí thêm một cán bộ tăng cường để chuyên trách làm công tác tôn giáo.

Nghị định quy định rõ thẩm quyền và quy trình quyết định thành lập bộ máy làm công tác tôn giáo như sau:

• Ủy ban nhân dân cấp tỉnh có trách nhiệm căn cứ vào các nguyên tắc và tiêu chí quy định tại Nghị định này để xây dựng đề án kiện toàn tổ chức bộ máy làm công tác tôn giáo của địa phương, sau đó trình Hội đồng nhân dân cùng cấp xem xét, quyết định.
• Đối với các tỉnh đã có sẵn cơ quan làm công tác tôn giáo cấp tỉnh hoạt động ổn định thì không cần tiến hành lại thủ tục thành lập mới.
• Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh có thẩm quyền quy định cụ thể về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, cơ cấu tổ chức và biên chế của cơ quan làm công tác tôn giáo địa phương. Việc quy định này phải dựa trên hướng dẫn của Bộ trưởng Bộ Nội vụ và Trưởng ban Ban Tôn giáo Chính phủ. Đồng thời, địa phương phải gửi báo cáo về công tác kiện toàn này tới Thủ tướng Chính phủ, Ban Tôn giáo Chính phủ và Bộ Nội vụ.

Điều khoản thi hành của Nghị định quy định rõ:

• Hiệu lực pháp lý: Nghị định này có hiệu lực thi hành sau 15 ngày kể từ ngày đăng Công báo.
• Trách nhiệm hướng dẫn và theo dõi: Bộ trưởng Bộ Nội vụ phối hợp với Trưởng ban Ban Tôn giáo Chính phủ chịu trách nhiệm hướng dẫn và theo dõi việc triển khai thực hiện các nội dung của Nghị định này trên phạm vi toàn quốc.
• Trách nhiệm thi hành: Các Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ, Thủ trưởng cơ quan thuộc Chính phủ và Chủ tịch Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chịu trách nhiệm thi hành nghiêm túc các quy định tại Nghị định này.