Vào năm 1996, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 28-CP về việc chuyển một số doanh nghiệp Nhà nước thành công ty cổ phần (thường gọi là cổ phần hóa). Đây là một văn bản pháp lý quan trọng trong thời kỳ đầu đổi mới, đặt nền móng cho việc tái cơ cấu, nâng cao hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp nhà nước, đồng thời huy động nguồn vốn từ các cá nhân, tổ chức trong và ngoài nước để đầu tư phát triển kinh tế.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

Nghị định này áp dụng đối với các doanh nghiệp nhà nước thuộc diện Nhà nước không cần tiếp tục nắm giữ 100% vốn đầu tư. Đối tượng được quyền mua cổ phiếu tại các doanh nghiệp cổ phần hóa bao gồm các tổ chức kinh tế có tư cách pháp nhân, các tổ chức xã hội được pháp luật công nhận và công dân Việt Nam từ đủ 18 tuổi trở lên. Đối với các tổ chức và cá nhân nước ngoài, việc mua cổ phiếu được thực hiện thí điểm theo quy định riêng của Thủ tướng Chính phủ. Nhà nước cam kết bảo hộ quyền sở hữu và mọi quyền lợi hợp pháp của người mua cổ phiếu.

Mục tiêu của việc cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước

• Huy động nguồn vốn của công nhân viên chức trong doanh nghiệp, các cá nhân và tổ chức kinh tế trong cũng như ngoài nước nhằm đầu tư đổi mới công nghệ, phát triển quy mô sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp.
• Tạo điều kiện để người lao động và những người góp vốn có cổ phần, từ đó nâng cao vai trò làm chủ thực tế, tạo động lực mạnh mẽ thúc đẩy doanh nghiệp hoạt động có hiệu quả hơn.

Điều kiện và các hình thức cổ phần hóa

Để được lựa chọn cổ phần hóa, doanh nghiệp nhà nước phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện sau:

• Có quy mô nhỏ và vừa (ngoại trừ trường hợp cổ phần hóa theo hình thức giữ nguyên giá trị hiện có và phát hành thêm cổ phiếu để thu hút vốn).
• Không thuộc diện Nhà nước cần thiết phải nắm giữ 100% vốn đầu tư.
• Có phương án sản xuất kinh doanh khả thi và mang lại hiệu quả thực tế.

Quá trình cổ phần hóa được thực hiện thông qua ba hình thức chủ yếu:

• Giữ nguyên giá trị hiện có của doanh nghiệp và phát hành thêm cổ phiếu để thu hút thêm vốn đầu tư phát triển.
• Bán một phần giá trị hiện có của doanh nghiệp nhà nước dưới dạng cổ phần.
• Tách một bộ phận đủ điều kiện của doanh nghiệp để tiến hành cổ phần hóa riêng biệt.

Nguyên tắc xác định giá trị doanh nghiệp cổ phần hóa

Giá trị của doanh nghiệp tại thời điểm cổ phần hóa được xác định là giá trị thực tế mà cả người bán (Nhà nước) và người mua cổ phần đều chấp nhận được. Các căn cứ cụ thể để xác định giá trị thực tế bao gồm:

• Số liệu kế toán trong sổ sách của doanh nghiệp tại thời điểm cổ phần hóa, đã được cơ quan kiểm toán hợp pháp xác nhận.
• Hệ số lợi thế của doanh nghiệp, bao gồm các yếu tố về vị trí địa lý, uy tín của mặt hàng, thương hiệu và hiệu quả kinh doanh thực tế (được thể hiện qua tỷ suất lợi nhuận trên vốn kinh doanh bình quân trong 3 năm cuối trước khi cổ phần hóa).
• Giá trị quyền sử dụng đất được tính toán theo quy định của Luật Đất đai và các văn bản hướng dẫn thi hành liên quan.

Chính sách ưu đãi dành cho doanh nghiệp cổ phần hóa

Nhằm khuyến khích và hỗ trợ các doanh nghiệp chuyển đổi mô hình hoạt động, Nhà nước áp dụng nhiều chính sách ưu đãi vượt trội:

• Ưu đãi về thuế: Được giảm 50% thuế lợi tức trong 2 năm liên tiếp kể từ khi chuyển sang hoạt động theo Luật Công ty. Trường hợp doanh nghiệp đáp ứng đủ điều kiện ưu đãi đầu tư theo Luật Khuyến khích đầu tư trong nước thì được hưởng các mức ưu đãi thuế theo quy định của luật đó.
• Lệ phí trước bạ: Miễn lệ phí trước bạ đối với việc chuyển giao tài sản thuộc quyền quản lý, sử dụng của doanh nghiệp nhà nước sang sở hữu của công ty cổ phần mới thành lập.
• Chính sách tín dụng và thương mại: Được tiếp tục vay vốn tại các ngân hàng thương mại của Nhà nước theo cơ chế và lãi suất ưu đãi như đối với doanh nghiệp nhà nước; đồng thời được tiếp tục thực hiện hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa theo các chế độ hiện hành.
• Sử dụng quỹ phúc lợi và khen thưởng: Trước khi cổ phần hóa, doanh nghiệp được chủ động dùng số dư bằng tiền của quỹ khen thưởng và quỹ phúc lợi chia cho công nhân viên chức để mua cổ phiếu. Các tài sản phúc lợi hiện vật (như câu lạc bộ, bệnh xá, nhà điều dưỡng...) được duy trì, giao cho công đoàn quản lý để phục vụ tập thể người lao động.
• Chi phí cổ phần hóa: Các khoản chi phí thực tế, hợp lý và cần thiết phục vụ quá trình chuyển đổi được tính vào giá trị doanh nghiệp theo hướng dẫn của Bộ Tài chính.

Chính sách ưu đãi đối với người lao động

Người lao động làm việc tại doanh nghiệp cổ phần hóa được hưởng các quyền lợi đặc biệt về tài chính và việc làm:

• Cấp cổ phiếu ưu đãi: Được Nhà nước cấp một số cổ phiếu dựa trên thâm niên và chất lượng công tác. Người lao động được hưởng cổ tức và quyền thừa kế cổ phiếu này cho con (nếu con làm việc tại công ty), nhưng không được phép chuyển nhượng. Trị giá cổ phiếu cấp cho mỗi người tối đa không quá 6 tháng lương theo thang bảng lương nhà nước, và tổng số cổ phiếu cấp không vượt quá 10% giá trị doanh nghiệp.
• Mua cổ phiếu trả chậm: Được mua chịu một số cổ phiếu và trả chậm trong vòng 5 năm với mức lãi suất ưu đãi là 4%/năm. Tổng mức mua chịu không quá 15% giá trị doanh nghiệp (hoặc không quá 20% đối với doanh nghiệp có vốn tự tích lũy từ 40% trở lên).
• Bảo đảm việc làm: Người lao động được tiếp tục làm việc tại công ty cổ phần theo nhu cầu. Trong vòng 12 tháng kể từ khi chuyển đổi, nếu do thay đổi công nghệ hoặc cơ cấu dẫn đến mất việc làm, người lao động sẽ được giải quyết chính sách thôi việc, mất việc theo quy định của Bộ luật Lao động.

Thẩm quyền và thủ tục thực hiện cổ phần hóa

Quy trình cổ phần hóa được phân cấp quản lý rõ ràng dựa trên quy mô vốn của doanh nghiệp:

• Đối với doanh nghiệp có vốn nhà nước trên 3 tỷ đồng: Bộ trưởng các Bộ quản lý ngành hoặc Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh xây dựng phương án cổ phần hóa, gửi Ban Chỉ đạo trung ương cổ phần hóa để trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt.
• Đối với doanh nghiệp có vốn nhà nước từ 3 tỷ đồng trở xuống: Bộ trưởng hoặc Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh trực tiếp tổ chức thực hiện và quyết định phương án cổ phần hóa, sau đó gửi báo cáo về Ban Chỉ đạo trung ương và Bộ Tài chính để theo dõi.
• Đối với doanh nghiệp thành viên của Tổng công ty nhà nước: Hội đồng quản trị Tổng công ty xây dựng phương án trình Ban Chỉ đạo trung ương cổ phần hóa xem xét, thực hiện theo thẩm quyền.
• Thời hạn thẩm định giá trị: Trong vòng 30 ngày kể từ khi nhận đủ hồ sơ, Bộ Tài chính (Tổng cục Quản lý vốn và tài sản Nhà nước tại doanh nghiệp) có trách nhiệm thẩm tra và quyết định giá trị doanh nghiệp. Cổ phiếu phải được phát hành và giao đến tay cổ đông chậm nhất là 30 ngày kể từ khi kết thúc thời hạn phát hành.

Đăng ký kinh doanh và quản lý vốn nhà nước sau cổ phần hóa

• Quyết định chuyển đổi doanh nghiệp nhà nước thành công ty cổ phần của cơ quan có thẩm quyền có giá trị thay thế cho giấy phép thành lập công ty.
• Doanh nghiệp phải tiến hành đăng ký kinh doanh tại Sở Kế hoạch và Đầu tư nơi đặt trụ sở chính. Trong vòng 15 ngày kể từ khi nhận đủ hồ sơ hợp lệ (gồm quyết định chuyển đổi, điều lệ công ty, biên bản bầu Hội đồng quản trị/Giám đốc, giấy xác nhận trụ sở), Sở Kế hoạch và Đầu tư phải cấp giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh.
• Về quản lý vốn nhà nước: Trường hợp chuyển toàn bộ doanh nghiệp thành công ty cổ phần, Tổng cục Quản lý vốn và tài sản nhà nước tại doanh nghiệp cử người đại diện quản lý phần vốn góp của Nhà nước. Trường hợp chỉ cổ phần hóa một bộ phận, Hội đồng quản trị hoặc Giám đốc doanh nghiệp nhà nước độc lập sẽ cử người đại diện phần vốn góp.
• Lợi nhuận thu được từ phần vốn góp của Nhà nước tại công ty cổ phần thuộc sở hữu nhà nước, chỉ được sử dụng để tái đầu tư phát triển doanh nghiệp nhà nước và phải nộp về ngân sách nhà nước hoặc nộp về doanh nghiệp quản lý vốn theo từng trường hợp cụ thể.

Hiệu lực thi hành

Nghị định 28-CP có hiệu lực thi hành kể từ ngày ký ban hành. Các quy định trước đây về cổ phần hóa trái với Nghị định này đều bị bãi bỏ. Bộ Tài chính, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội cùng các Bộ, ngành liên quan có trách nhiệm ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết thi hành Nghị định này.