Nghị định 352-HĐBT được ban hành năm 1990 bởi Hội đồng Bộ trưởng nhằm hướng dẫn chi tiết thi hành Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt. Đây là văn bản pháp lý quan trọng đặt nền móng cho việc quản lý, thu thuế đối với các mặt hàng tiêu dùng đặc biệt trong giai đoạn đầu đổi mới kinh tế, đảm bảo điều tiết thu nhập xã hội và hướng dẫn tiêu dùng hợp lý.

Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng

Nghị định quy định chi tiết về các đối tượng chịu thuế, căn cứ tính thuế, chế độ kê khai, nộp thuế, miễn giảm thuế tiêu thụ đặc biệt đối với các tổ chức, cá nhân hoạt động sản xuất trên lãnh thổ Việt Nam. Đối tượng áp dụng cụ thể bao gồm:

• Tổ chức, cá nhân thuộc mọi thành phần kinh tế có hoạt động sản xuất các mặt hàng thuộc diện chịu thuế tiêu thụ đặc biệt tại Việt Nam.
• Tổ chức, cá nhân nước ngoài đầu tư vào Việt Nam thực hiện sản xuất các mặt hàng thuộc diện chịu thuế tiêu thụ đặc biệt và bán ra thị trường Việt Nam.

Nguyên tắc đánh thuế tiêu thụ đặc biệt

• Đánh thuế một lần: Mỗi mặt hàng thuộc diện chịu thuế tiêu thụ đặc biệt chỉ phải chịu thuế một lần duy nhất ở khâu sản xuất. Cơ sở trực tiếp sản xuất sau khi đã nộp thuế tiêu thụ đặc biệt thì không phải nộp thuế doanh thu đối với số hàng hóa đó.
• Khấu trừ thuế nguyên liệu: Cơ sở kinh doanh khi nộp thuế tiêu thụ đặc biệt được phép khấu trừ số tiền thuế tiêu thụ đặc biệt đã nộp ở khâu trước đối với phần nguyên liệu, nếu có đầy đủ chứng từ hợp lệ.
• Quy định đối với hàng xuất khẩu: Hàng hóa thuộc diện chịu thuế tiêu thụ đặc biệt dùng để xuất khẩu thì không phải chịu loại thuế này. Tuy nhiên, nếu không xuất khẩu được mà chuyển sang tiêu thụ hoặc tiêu dùng trong nước thì bắt buộc phải nộp thuế tiêu thụ đặc biệt theo quy định.

Căn cứ và phương pháp tính thuế

Căn cứ tính thuế tiêu thụ đặc biệt được xác định dựa trên ba yếu tố chính: số lượng hàng hóa tiêu thụ, giá tính thuế đơn vị hàng hóa và thuế suất quy định.

• Số lượng hàng hóa tiêu thụ: Bao gồm toàn bộ số lượng, trọng lượng của mặt hàng chịu thuế xuất ra để bán, trao đổi, biếu tặng hoặc phục vụ cho nhu cầu tiêu dùng sinh hoạt nội bộ của cơ sở sản xuất.
• Giá tính thuế tiêu thụ đặc biệt:
  • Là giá bán thực tế đã bao gồm thuế tiêu thụ đặc biệt của cơ sở sản xuất.
  • Đối với hàng gia công, giá tính thuế là giá bán buôn của mặt hàng cùng loại hoặc tương đương đã có thuế tiêu thụ đặc biệt do cơ sở sản xuất bán ra.
  • Trường hợp không xác định được giá bán cụ thể, giá tính thuế sẽ là giá bán trung bình trên thị trường do cơ quan thuế cấp tỉnh (hoặc tương đương) quy định. Khi giá thị trường biến động từ 20% trở lên, cơ quan thuế phải thực hiện điều chỉnh lại giá tính thuế.
  • Đối với hàng hóa dùng để trao đổi, tiêu dùng nội bộ hoặc biếu tặng, giá tính thuế được xác định theo giá bán buôn của sản phẩm cùng loại tại cơ sở sản xuất.
• Thuế suất: Phải thực hiện nghiêm túc theo đúng biểu thuế suất quy định tại Điều 9 Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt, tuyệt đối không được tự ý thu cao hơn hoặc thấp hơn mức quy định.

Chế độ kế toán, kê khai và nghĩa vụ cung cấp thông tin

• Kê khai và đăng ký: Các cơ sở sản xuất kinh doanh phải thực hiện đầy đủ các thủ tục kê khai, đăng ký, nộp thuế và vận chuyển hàng hóa theo đúng quy định của Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt và hướng dẫn chi tiết của Bộ Tài chính.
• Sổ sách kế toán: Cơ sở phải chấp hành nghiêm chỉnh chế độ sổ sách kế toán theo Pháp lệnh kế toán và thống kê ngày 10 tháng 5 năm 1988, đồng thời lập đầy đủ hóa đơn, chứng từ mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ.
• Nghĩa vụ đối với cơ quan thuế: Khi có yêu cầu kiểm tra, cơ sở kinh doanh có trách nhiệm cung cấp đầy đủ, đúng hạn hồ sơ, tài liệu, số liệu liên quan; giải thích rõ các khoản chưa rõ trong tờ khai và sổ sách. Cơ sở không được lấy lý do bí mật nghề nghiệp để từ chối cung cấp thông tin. Ngược lại, cơ quan thuế cũng có trách nhiệm bảo mật thông tin tài liệu do cơ sở cung cấp.

Quy định về nộp thuế và lưu thông hàng hóa

• Thời điểm nộp thuế: Đối với sản xuất công nghiệp và hàng gia công, thuế tiêu thụ đặc biệt được nộp khi bán hàng, trả hàng gia công, xuất hàng trao đổi, biếu tặng hoặc tiêu dùng nội bộ.
• Phương thức nộp thuế đối với từng loại hình cơ sở:
  • Cơ sở sản xuất lớn: Thực hiện kê khai và nộp thuế trực tiếp tại Kho bạc Nhà nước khi bán hàng, trả hàng hoặc nộp theo định kỳ.
  • Cơ sở sản xuất nhỏ: Áp dụng phương thức khoán số lượng hàng hóa tiêu thụ, nộp thuế định kỳ vào các ngày 10, 20 và ngày cuối tháng tại Kho bạc Nhà nước theo thông báo của cơ quan thuế.
  • Đối với thuốc lá lá và thuốc lá sợi: Người mua phải nộp thuế tiêu thụ đặc biệt tại nơi mua trước khi vận chuyển hàng hóa đi lưu thông hoặc đưa vào sản xuất. Nếu cơ sở sản xuất trực tiếp bán cho người tiêu dùng thì nộp thuế ngay khi bán hàng.
• Chứng từ vận chuyển và lưu thông: Hàng hóa đã nộp thuế khi vận chuyển trên đường phải kèm theo biên lai nộp thuế, giấy vận chuyển hoặc hóa đơn bán hàng đã đăng ký với cơ quan thuế. Trường hợp chuyển kho nội bộ chưa tiêu thụ phải có giấy chuyển kho do cơ quan thuế cấp. Hàng hóa dự trữ tại kho, cửa hiệu phải có chứng từ chứng minh đã nộp thuế.

Chính sách miễn, giảm thuế tiêu thụ đặc biệt

• Trường hợp áp dụng: Chỉ xem xét giảm thuế, miễn thuế tiêu thụ đặc biệt cho các cơ sở sản xuất gặp khó khăn do thiên tai, địch họa hoặc tai nạn bất ngờ.
• Mức giảm thuế: Được tính toán dựa trên tỷ lệ thiệt hại thực tế so với doanh thu của cơ sở sản xuất.
• Thẩm quyền quyết định: Bộ trưởng Bộ Tài chính ra quyết định miễn, giảm thuế cho từng trường hợp cụ thể dựa trên hồ sơ kê khai của cơ sở và đề xuất của cơ quan thuế cấp tỉnh.
• Hàng hóa xuất nhập khẩu vượt tiêu chuẩn: Đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu vượt quá tiêu chuẩn miễn thuế quy định tại Điều 32 Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt sẽ được thực hiện theo quy định riêng của Hội đồng Bộ trưởng về thuế xuất nhập khẩu.

Hiệu lực thi hành và điều khoản chuyển tiếp

Nghị định 352-HĐBT quy định rõ lộ trình thực hiện và xử lý chuyển tiếp đối với các thành phần kinh tế:

• Hiệu lực thi hành: Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt và Nghị định này có hiệu lực thi hành kể từ ngày 1 tháng 10 năm 1990 đối với khu vực kinh tế ngoài quốc doanh và các xí nghiệp quốc doanh đã hoàn thành việc bàn giao vốn, tài sản.
• Quy định chuyển tiếp cho xí nghiệp quốc doanh: Đối với các xí nghiệp quốc doanh chưa hoàn thành bàn giao vốn và tài sản, được tiếp tục áp dụng chế độ nộp thu quốc doanh và trích nộp lợi nhuận cho đến khi bàn giao xong, nhưng thời hạn chuyển tiếp chậm nhất không quá ngày 31 tháng 12 năm 1990.
• Bãi bỏ quy định cũ: Tất cả các quy định về thuế hàng hóa và chế độ thu quốc doanh trước đây trái với Nghị định này đều bị bãi bỏ.
• Trách nhiệm hướng dẫn: Bộ trưởng Bộ Tài chính chịu trách nhiệm hướng dẫn chi tiết thi hành Nghị định này.