Nghị định số 8-HĐBT được Hội đồng Bộ trưởng ban hành năm 1988 nhằm hướng dẫn chi tiết thi hành Luật thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu hàng mậu dịch, quy định cụ thể về đối tượng chịu thuế, căn cứ tính thuế, chế độ miễn giảm, thủ tục hải quan và các biện pháp xử lý vi phạm trong hoạt động xuất nhập khẩu thương mại tại Việt Nam.

Phạm vi áp dụng và đối tượng chịu thuế

Nghị định quy định tất cả hàng hóa khi xuất khẩu hoặc nhập khẩu qua biên giới Việt Nam đều thuộc đối tượng chịu thuế, bao gồm:

• Hàng hóa của các tổ chức kinh tế Việt Nam tiến hành mua bán, trao đổi với nước ngoài bằng nguồn vốn tự có, vốn vay ngân hàng hoặc vốn do Chính phủ phân bổ từ nguồn vay nợ nước ngoài.
• Hàng hóa của các tổ chức nước ngoài được phép hoạt động kinh doanh trực tiếp tại Việt Nam.
• Hàng hóa xuất nhập khẩu của các xí nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài hoặc được thực hiện trên cơ sở hợp đồng hợp tác kinh doanh giữa Việt Nam và đối tác nước ngoài.

Đối tượng có nghĩa vụ nộp thuế

Các thực thể có nghĩa vụ nộp thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu bao gồm:

• Các Tổng công ty, Công ty xuất nhập khẩu thuộc sự quản lý trực tiếp của Bộ Ngoại thương.
• Các tổ chức kinh doanh xuất nhập khẩu trực thuộc các Bộ hoặc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh được cấp phép giao thương trực tiếp với nước ngoài.
• Các Liên hiệp xí nghiệp, xí nghiệp được phép xuất nhập khẩu trực tiếp.
• Các tổ chức nước ngoài, xí nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài và các bên tham gia hợp đồng hợp tác kinh doanh tại Việt Nam.
• Trong trường hợp ủy thác xuất nhập khẩu, tổ chức nhận ủy thác có trách nhiệm nộp thuế thay cho tổ chức sở hữu hàng hóa ủy thác.

Căn cứ và phương pháp tính thuế

Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu được xác định dựa trên các yếu tố cốt lõi sau:

• Số lượng hàng hóa: Tính theo số lượng thực tế của từng mặt hàng ghi trong tờ khai hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu đã được cơ quan Hải quan đăng ký.
• Giá tính thuế: Được xác định bằng giá mua (đối với hàng nhập khẩu) hoặc giá bán (đối với hàng xuất khẩu) bằng ngoại tệ, sau đó quy đổi sang đồng Việt Nam theo tỷ giá do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam công bố tại thời điểm đăng ký tờ khai hải quan.
• Xác định giá ngoại tệ: Đối với hàng hóa mua bán theo hợp đồng, giá tính thuế là giá FOB tại cửa khẩu đi (đối với hàng xuất) và giá CIF tại cửa khẩu đến bao gồm cả phí vận chuyển và bảo hiểm (đối với hàng nhập). Trường hợp không có hợp đồng hoặc chứng từ chưa đủ điều kiện định giá, Bộ Ngoại thương sẽ căn cứ vào chứng từ hợp lệ hoặc trực tiếp xác định giá cho từng trường hợp cụ thể.
• Công thức tính thuế: Số thuế phải nộp bằng (=) Số lượng mặt hàng nhân với (x) Giá tính thuế nhân với (x) Thuế suất của nhóm hàng, mặt hàng tương ứng.

Biểu thuế suất áp dụng

Biểu thuế suất đối với hàng hóa mậu dịch được chia thành hai mức rõ rệt:

• Thuế suất tối thiểu: Áp dụng đối với hàng hóa giao thương với các nước thành viên Hội đồng Tương trợ Kinh tế (SEV), Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào và Cộng hòa Nhân dân Campuchia. Các trường hợp đặc biệt khác do Hội đồng Bộ trưởng quyết định theo đề nghị của các Bộ liên quan.
• Thuế suất phổ thông: Áp dụng đối với hàng hóa xuất nhập khẩu với tất cả các quốc gia ngoài danh mục áp dụng thuế suất tối thiểu nêu trên.

Chính sách miễn thuế, giảm thuế và hoàn thuế

Nghị định quy định cụ thể các trường hợp được xem xét ưu đãi về thuế nhằm khuyến khích phát triển kinh tế, khoa học và nhân đạo:

• Giảm thuế: Áp dụng đối với hàng hóa bị hư hỏng, mất mát trong quá trình vận chuyển, bốc xếp có lý do xác đáng và được Công ty giám định hàng hóa Việt Nam (Vinacontrol) chứng nhận. Mức giảm thuế tương ứng với tỷ lệ tổn thất thực tế của hàng hóa do Hải quan tỉnh quyết định.
• Miễn thuế: Bộ Tài chính xem xét miễn thuế đối với hàng nhập khẩu phục vụ học tập, nghiên cứu khoa học của các trường, viện nghiên cứu sử dụng ngân sách nhà nước; hàng tạm nhập tái xuất hoặc tạm xuất tái nhập dự hội chợ triển lãm; hàng viện trợ nhân đạo của các tổ chức quốc tế; hàng quá cảnh hoặc mượn đường qua Việt Nam; và nguyên liệu nhập khẩu để gia công cho nước ngoài theo hợp đồng.
• Ưu đãi đầu tư nước ngoài: Cơ quan quản lý nhà nước về đầu tư nước ngoài có thẩm quyền quyết định miễn, giảm thuế đối với hàng hóa của xí nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài hoặc hợp đồng hợp tác kinh doanh trong các trường hợp đặc biệt cần khuyến khích đầu tư.
• Thu hồi miễn giảm khi thay đổi mục đích: Nếu lý do miễn, giảm thuế thay đổi, chủ hàng phải báo cáo Hải quan tỉnh trong vòng 2 ngày. Hải quan tỉnh có trách nhiệm thu đủ thuế trong thời hạn tối đa 7 ngày kể từ ngày nhận báo cáo.
• Hoàn thuế: Bộ Tài chính quyết định hoàn thuế hoặc cho trừ vào kỳ sau đối với hàng nhập khẩu đã nộp thuế nhưng còn lưu kho bãi tại cửa khẩu và được phép tái xuất; hàng đã nộp thuế xuất khẩu nhưng không xuất khẩu nữa; hoặc hàng thực xuất ít hơn so với khai báo. Thời hạn giải quyết hoàn thuế tối đa là 7 ngày kể từ khi nhận đủ hồ sơ hợp lệ.

Thủ tục khai báo, nộp thuế và trách nhiệm của các cơ quan

Quy trình quản lý và thu thuế được phân định rõ ràng giữa các cơ quan chức năng:

• Thủ tục tại cơ quan Hải quan: Tổ chức xuất nhập khẩu phải đăng ký tờ khai hàng hóa tại Hải quan tỉnh. Trong vòng 8 giờ làm việc kể từ khi đăng ký, cơ quan Hải quan phải thông báo chính thức số thuế phải nộp. Người nộp thuế phải hoàn thành nghĩa vụ nộp thuế trong vòng 3 ngày làm việc kể từ khi nhận thông báo.
• Quản lý nguồn vốn nộp thuế: Tổ chức xuất nhập khẩu phải phối hợp với cơ quan tài chính và Ngân hàng Nhà nước đồng cấp để xác định vốn lưu động cần thiết cho việc nộp thuế. Đối với hàng ủy thác, bên ủy thác phải chuyển đủ tiền thuế cho bên nhận ủy thác thực hiện nghĩa vụ nộp thuế.
• Trách nhiệm của Ngân hàng: Ngân hàng Nhà nước có trách nhiệm bảo đảm cho các tổ chức vay vốn theo khế ước để nộp thuế đúng hạn, đồng thời cung cấp số liệu thanh toán, số dư tài khoản của tổ chức nộp thuế theo yêu cầu của cơ quan tài chính và hải quan để phục vụ công tác kiểm tra.

Xử lý vi phạm và giải quyết khiếu nại

Để bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, Nghị định đưa ra các chế tài xử phạt và quy trình giải quyết tranh chấp chặt chẽ:

• Phạt chậm nộp thuế: Tổ chức chậm nộp thuế bị phạt 0,5% (năm phần nghìn) số tiền chậm nộp cho mỗi ngày quá hạn (tính sau 3 ngày làm việc kể từ ngày nhận thông báo thuế).
• Xử lý hành vi gian lận: Hành vi gian lận thuế sẽ bị xử phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền từ 2 đến 5 lần số thuế gian lận. Cá nhân vi phạm nghiêm trọng có thể bị xử lý kỷ luật, phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.
• Giải quyết khiếu nại về thuế: Khi có khiếu nại về số thuế phải nộp, Tổng cục trưởng Tổng cục Hải quan phải giải quyết trong vòng 7 ngày. Nếu không đồng ý, tổ chức có quyền khiếu nại lên Bộ trưởng Bộ Tài chính, quyết định của Bộ trưởng Bộ Tài chính là quyết định cuối cùng (giải quyết trong vòng 7 ngày). Trong quá trình khiếu nại, người nộp thuế vẫn phải nộp đủ thuế đúng hạn.
• Trách nhiệm đền bù của cơ quan nhà nước: Nếu cơ quan Hải quan không thực hiện đúng quy định gây thiệt hại về tài sản hoặc phát sinh lãi vay cho doanh nghiệp, Hải quan phải đền bù toàn bộ thiệt hại. Nếu Ngân hàng không thực hiện đúng trách nhiệm cung cấp vốn theo khế ước dẫn đến việc doanh nghiệp bị phạt chậm nộp, Ngân hàng phải chịu trách nhiệm đền bù số tiền phạt đó.

Hiệu lực thi hành

Nghị định 8-HĐBT năm 1988 có hiệu lực thi hành kể từ ngày ban hành. Bộ trưởng Bộ Tài chính, Bộ trưởng Bộ Ngoại thương, Tổng giám đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Tổng cục trưởng Tổng cục Hải quan và Chủ tịch Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chịu trách nhiệm hướng dẫn và thi hành văn bản này.