Pháp lệnh quy định danh hiệu vinh dự Nhà nước để tặng các nghệ sĩ, nhà giáo, thày thuốc được ban hành năm 1985 bởi Hội đồng Nhà nước, do Chủ tịch Trường Chinh ký ban hành, nhằm tôn vinh những cá nhân có cống hiến xuất sắc trong các lĩnh vực nghệ thuật, giáo dục và y tế nước nhà. Đây là văn bản pháp lý đặt nền móng cho hệ thống khen thưởng danh hiệu vinh dự Nhà nước đối với các trí thức, nghệ sĩ và y bác sĩ tại Việt Nam.

Phạm vi và đối tượng áp dụng của Pháp lệnh

Pháp lệnh áp dụng đối với các cá nhân hoạt động trong ba lĩnh vực cốt lõi của đời sống xã hội bao gồm: người hoạt động biểu diễn nghệ thuật (đạo diễn, diễn viên, quay phim...); giáo viên phổ thông và cô nuôi dạy trẻ; bác sĩ, y sĩ và thầy thuốc y học dân tộc.

Hệ thống các danh hiệu vinh dự Nhà nước được thiết lập

Pháp lệnh chính thức quy định 06 danh hiệu vinh dự Nhà nước chia đều cho 03 lĩnh vực:

• Lĩnh vực nghệ thuật: Danh hiệu "Nghệ sĩ nhân dân" và "Nghệ sĩ ưu tú".
• Lĩnh vực giáo dục: Danh hiệu "Nhà giáo nhân dân" và "Nhà giáo ưu tú".
• Lĩnh vực y tế: Danh hiệu "Thầy thuốc nhân dân" và "Thầy thuốc ưu tú".

Tiêu chuẩn xét tặng danh hiệu đối với nghệ sĩ

Danh hiệu dành cho những người hoạt động biểu diễn nghệ thuật (bao gồm cả đạo diễn, quay phim và các vai trò tương đương) được phân chia theo hai cấp độ:

• Danh hiệu "Nghệ sĩ nhân dân": Được tặng cho những nghệ sĩ trung thành với Tổ quốc và chủ nghĩa xã hội, sở hữu tài năng nghệ thuật xuất sắc vượt trội, đồng thời có nhiều cống hiến to lớn, đóng góp quan trọng cho sự nghiệp cách mạng Việt Nam.
• Danh hiệu "Nghệ sĩ ưu tú": Được tặng cho những nghệ sĩ trung thành với Tổ quốc và chủ nghĩa xã hội, có tài năng nghệ thuật được ghi nhận và luôn nêu cao tinh thần hết lòng phục vụ nhân dân.

Tiêu chuẩn xét tặng danh hiệu đối với nhà giáo

Đối tượng xét tặng là các giáo viên phổ thông và cô nuôi dạy trẻ đạt các tiêu chuẩn cụ thể:

• Danh hiệu "Nhà giáo nhân dân": Dành cho giáo viên, cô nuôi dạy trẻ trung thành với Tổ quốc và chủ nghĩa xã hội; có lòng yêu nghề sâu sắc, hết lòng thương yêu học sinh; sở hữu đạo đức gương mẫu và tài năng sư phạm xuất sắc. Đồng thời, cá nhân phải có nhiều công lao lớn đóng góp cho sự nghiệp giáo dục, tạo được ảnh hưởng rộng rãi trong toàn ngành cũng như ngoài xã hội, nhận được sự kính trọng tuyệt đối từ học sinh, đồng nghiệp và nhân dân.
• Danh hiệu "Nhà giáo ưu tú": Dành cho giáo viên, cô nuôi dạy trẻ trung thành với Tổ quốc và chủ nghĩa xã hội; yêu nghề, thương yêu học sinh; có đạo đức gương mẫu, có tài năng sư phạm và nhiều công lao đóng góp cho sự nghiệp giáo dục, được học sinh, đồng nghiệp cùng nhân dân tín nhiệm.

Tiêu chuẩn xét tặng danh hiệu đối với thầy thuốc

Áp dụng cho các bác sĩ, y sĩ và thầy thuốc y học dân tộc hoạt động trong ngành y tế:

• Danh hiệu "Thầy thuốc nhân dân": Tặng cho những thầy thuốc trung thành với Tổ quốc và chủ nghĩa xã hội; có phẩm chất đạo đức tốt, hết lòng thương yêu người bệnh; có tài năng và đạt nhiều thành tích xuất sắc trong công tác phòng bệnh, chữa bệnh, phát triển khoa học kỹ thuật y tế. Người được tặng phải có nhiều cống hiến cho sự nghiệp bảo vệ, nâng cao sức khỏe nhân dân, có tầm ảnh hưởng rộng rãi và được người bệnh, đồng nghiệp tin cậy, kính trọng.
• Danh hiệu "Thầy thuốc ưu tú": Tặng cho những thầy thuốc trung thành với Tổ quốc và chủ nghĩa xã hội; có phẩm chất đạo đức tốt, hết lòng thương yêu người bệnh; có tài năng và đạt nhiều thành tích xuất sắc trong nghề nghiệp, được nhân dân, người bệnh cùng đồng nghiệp tín nhiệm.

Quy trình, thời gian xét tặng và quyền lợi của người được vinh danh

Pháp lệnh quy định rõ ràng về chu kỳ xét duyệt cũng như các quyền lợi đi kèm đối với từng danh hiệu:

• Chu kỳ xét và công bố danh hiệu: Tất cả các danh hiệu vinh dự Nhà nước nêu trên đều được xét và công bố định kỳ hai năm một lần.
• Thời điểm công bố cụ thể: Danh hiệu "Nghệ sĩ nhân dân" và "Nghệ sĩ ưu tú" được công bố vào dịp Quốc khánh ngày 2 tháng 9; danh hiệu "Nhà giáo nhân dân" và "Nhà giáo ưu tú" được công bố vào ngày Nhà giáo Việt Nam ngày 20 tháng 11; danh hiệu "Thầy thuốc nhân dân" và "Thầy thuốc ưu tú" được công bố vào ngày Thầy thuốc Việt Nam ngày 27 tháng 2.
• Quyền lợi của người nhận danh hiệu: Cá nhân được tặng danh hiệu vinh dự Nhà nước sẽ được cấp bằng chứng nhận, huy hiệu kèm theo một khoản tiền thưởng hoặc hiện vật theo quy định.

Thẩm quyền quyết định, thu hồi danh hiệu và hướng dẫn thi hành

Cơ chế quản lý nhà nước đối với các danh hiệu vinh dự được quy định chặt chẽ nhằm đảm bảo tính tôn nghiêm:

• Thẩm quyền quyết định trao tặng: Việc công nhận và trao tặng các danh hiệu vinh dự Nhà nước thuộc thẩm quyền quyết định của Hội đồng Nhà nước, dựa trên cơ sở đề nghị từ Hội đồng Bộ trưởng.
• Cơ chế xóa bỏ danh hiệu: Trong trường hợp người đã được tặng danh hiệu vinh dự Nhà nước có hành vi hoặc biểu hiện không còn xứng đáng với danh hiệu cao quý đó, Hội đồng Bộ trưởng sẽ tiến hành xem xét và đề nghị Chủ tịch Hội đồng Nhà nước ra quyết định xóa bỏ danh hiệu.
• Tổ chức thực hiện: Hội đồng Bộ trưởng chịu trách nhiệm ban hành các quy định chi tiết để hướng dẫn thi hành Pháp lệnh này trên phạm vi cả nước.