Pháp lệnh Quy định giải thưởng Hồ Chí Minh và giải thưởng Nhà nước được ban hành năm 1985 do Chủ tịch Hội đồng Nhà nước Trường Chinh ký ban hành, nhằm mục đích tôn vinh và trao tặng giải thưởng cho các công trình, tác phẩm xuất sắc thuộc các lĩnh vực khoa học, kỹ thuật, văn học và nghệ thuật nước nhà.

Phạm vi và đối tượng áp dụng của Pháp lệnh

Pháp lệnh quy định việc xét tặng hai giải thưởng cao quý đối với các công trình, tác phẩm đã được công bố hoặc đưa vào sử dụng kể từ ngày thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (nay là nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam), cụ thể:

• Các công trình nghiên cứu khoa học, kỹ thuật bao gồm các công trình nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng, triển khai thực tiễn và các sách giáo khoa phục vụ giảng dạy trong các trường học.
• Các tác phẩm văn học, nghệ thuật, các công trình nghiên cứu lý luận phê bình được sáng tác và phổ biến dưới các hình thức như xuất bản, kiến trúc, triển lãm, sân khấu, điện ảnh, phát thanh, truyền hình, giảng dạy, đĩa hát hoặc các hình thức truyền tải khác.
• Giải thưởng có thể được trao tặng cho một tác phẩm, công trình riêng lẻ hoặc cho toàn bộ cụm tác phẩm, công trình của một cá nhân hoặc một tập thể tác giả.
• Đối tượng được xét tặng bao gồm các tác giả là người Việt Nam (kể cả người Việt Nam đang sinh sống ở nước ngoài) và người nước ngoài có các công trình nghiên cứu hoặc tác phẩm sáng tác về đất nước, con người Việt Nam.

Tiêu chuẩn xét tặng giải thưởng

Pháp lệnh phân định rõ ràng các tiêu chuẩn cụ thể đối với từng loại giải thưởng:

• Giải thưởng Hồ Chí Minh: Được trao tặng cho những công trình nghiên cứu khoa học, kỹ thuật, các công trình giáo dục và tác phẩm văn học, nghệ thuật đặc biệt xuất sắc. Các công trình này phải đạt giá trị rất cao về mặt khoa học, nghệ thuật và nội dung tư tưởng; có tác dụng to lớn phục vụ đắc lực cho sự nghiệp cách mạng; tạo ra ảnh hưởng sâu rộng, lâu dài trong đời sống nhân dân, đồng thời đóng góp quan trọng vào sự phát triển kinh tế quốc dân, khoa học, kỹ thuật và nền văn học, nghệ thuật nước nhà.
• Giải thưởng Nhà nước: Được trao tặng cho các công trình nghiên cứu khoa học, kỹ thuật và tác phẩm văn học, nghệ thuật có giá trị cao về mặt khoa học, nghệ thuật, nội dung tư tưởng, có tác dụng và ảnh hưởng lớn trong xã hội, đáp ứng các tiêu chí cụ thể sau:
  • Đối với khoa học, kỹ thuật: Các công trình nghiên cứu, ứng dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật xuất sắc, giúp nâng cao năng suất lao động, tối ưu hóa hiệu suất sử dụng thiết bị, vật tư, mang lại hiệu quả kinh tế cao và đóng góp đáng kể vào sự phát triển kinh tế - xã hội.
  • Đối với giáo dục: Các cuốn sách giáo khoa có giá trị xuất sắc, được đưa vào sử dụng rộng rãi và hiệu quả trong hệ thống các trường học (bao gồm đại học, trung học chuyên nghiệp, dạy nghề và phổ thông).
  • Đối với văn học, nghệ thuật: Các tác phẩm có giá trị cao về nội dung tư tưởng và hình thức thể hiện nghệ thuật, có tác dụng giáo dục tích cực, góp phần xây dựng con người mới, nâng cao trình độ thẩm mỹ của nhân dân và thúc đẩy sự phát triển của nền văn học, nghệ thuật Việt Nam.

Thời gian xét duyệt, hình thức khen thưởng và thẩm quyền quyết định

Quy trình tổ chức xét duyệt, trao tặng và thi hành pháp lệnh được quy định chặt chẽ như sau:

• Chu kỳ xét duyệt và công bố: Giải thưởng Hồ Chí Minh được tổ chức xét duyệt và công bố định kỳ 5 năm một lần vào dịp Quốc khánh ngày 2 tháng 9. Giải thưởng Nhà nước được tổ chức xét duyệt và công bố định kỳ 2 năm một lần, cũng vào dịp Quốc khánh ngày 2 tháng 9.
• Hình thức tôn vinh: Cá nhân hoặc tập thể được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh hoặc Giải thưởng Nhà nước sẽ được Nhà nước cấp bằng chứng nhận, huy hiệu danh dự kèm theo một khoản tiền thưởng hoặc hiện vật có giá trị.
• Thẩm quyền quyết định: Việc quyết định trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh và Giải thưởng Nhà nước thuộc thẩm quyền của Hội đồng Nhà nước, dựa trên cơ sở đề nghị từ Hội đồng Bộ trưởng.
• Hiệu lực và hướng dẫn thi hành: Hội đồng Bộ trưởng chịu trách nhiệm ban hành các quy định chi tiết để hướng dẫn thi hành Pháp lệnh này trên thực tế.