Pháp lệnh Quy định nhiệm vụ, quyền hạn của Cảnh sát nhân dân nước Việt Nam dân chủ cộng hoà được Uỷ ban thường vụ Quốc hội nước Việt Nam dân chủ cộng hoà thông qua ngày 16 tháng 7 năm 1962. Đây là văn bản pháp lý quan trọng đặt nền móng cho việc tổ chức, hoạt động và xác định rõ chức năng, quyền hạn của lực lượng Cảnh sát nhân dân trong giai đoạn xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh thống nhất đất nước.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

Pháp lệnh này áp dụng đối với lực lượng Cảnh sát nhân dân thuộc Bộ Công an, các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội, và toàn thể công dân nước Việt Nam dân chủ cộng hoà, nhằm xác lập cơ sở pháp lý cho hoạt động giữ gìn trật tự trị an và bảo vệ an ninh tổ quốc.

Vị trí, vai trò và nguyên tắc hoạt động của Cảnh sát nhân dân

Lực lượng Cảnh sát nhân dân được định vị là một lực lượng vũ trang thuộc Bộ Công an, có trách nhiệm thừa hành pháp luật của Nhà nước. Vai trò cốt lõi của lực lượng bao gồm:

• Đấu tranh chống bọn phản cách mạng và các loại tội phạm khác để bảo vệ chế độ dân chủ nhân dân.
• Giữ gìn trật tự trị an, bảo vệ tài sản công cộng, bảo vệ tính mạng, tài sản và quyền lợi hợp pháp của công dân.
• Góp phần bảo đảm cho công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và sự nghiệp đấu tranh thực hiện hoà bình thống nhất nước nhà.

Về nguyên tắc hoạt động, Cảnh sát nhân dân phải tuyệt đối trung thành với chế độ, hết lòng phục vụ nhân dân, dũng cảm và không ngừng nâng cao trình độ chính trị, quân sự, nghiệp vụ. Khi tiến hành công tác, lực lượng phải căn cứ vào pháp luật, dựa vào nhân dân, liên hệ chặt chẽ và lắng nghe ý kiến của nhân dân, đồng thời tích cực phòng ngừa, ngăn chặn các hành vi vi phạm pháp luật.

Nhiệm vụ cụ thể của Cảnh sát nhân dân

Pháp lệnh quy định chi tiết 15 nhiệm vụ trọng tâm của Cảnh sát nhân dân bao gồm:

• Đấu tranh phòng chống phản cách mạng và tội phạm: Phát hiện, ngăn ngừa và trấn áp các hoạt động phá hoại của bọn phản cách mạng bằng biện pháp quản lý hành chính về trị an; đấu tranh chống các đối tượng lưu manh, côn đồ, trộm cắp, tham ô, đầu cơ, buôn lậu và các tội phạm khác; thực hiện truy nã tội phạm lẩn trốn pháp luật.
• Quản lý, giáo dục và cải tạo: Thi hành các biện pháp quản chế, giáo dục, cải tạo đối với bọn phản cách mạng và những kẻ phạm tội khác.
• Bảo vệ trật tự công cộng và tài sản: Giữ gìn trật tự trị an tại các nơi công cộng và các cuộc họp; ngăn chặn hành vi gây thiệt hại đến tính mạng, tài sản của nhân dân; phát hiện sơ hở trong bảo quản tài sản công cộng và đề xuất biện pháp phòng ngừa trộm cắp, tham ô.
• An toàn giao thông: Bảo đảm trật tự an toàn giao thông đường bộ, quản lý phương tiện giao thông và người lái xe; phối hợp kiểm tra an toàn giao thông đường sông và đường biển.
• Tuyên truyền và vận động quần chúng: Tuyên truyền tinh thần cảnh giác cách mạng, ý thức tôn trọng pháp luật trong nhân dân; động viên, tổ chức quần chúng tham gia giữ gìn trị an, bảo vệ tài sản chung và giữ gìn vệ sinh công cộng.
• Quản lý hành chính về trật tự xã hội: Quản lý hộ khẩu, cấp giấy chứng minh, giấy thông hành, cấp hộ chiếu phổ thông cho công dân đi nước ngoài về việc tư; quản lý việc xuất cảnh, cư trú và đi lại của người nước ngoài.
• Quản lý các ngành nghề kinh doanh đặc biệt và phương tiện đặc chủng: Quản lý máy móc, phụ tùng vô tuyến điện và các cơ sở sản xuất, kinh doanh mặt hàng này; quản lý vũ khí, chất nổ, chất cháy, chất độc mạnh; quản lý các ngành nghề đặc biệt như chứa trọ, khắc dấu, in ấn, đúc và khắc chữ in.
• Phối hợp bài trừ tệ nạn và phòng chống thiên tai: Phối hợp với các cơ quan liên quan bài trừ tệ nạn xã hội cũ; tham gia phòng cháy, chữa cháy, phòng chống bão lụt và dịch bệnh.
• Hỗ trợ nhân dân: Tìm kiếm người mất tích, giúp đỡ tìm địa chỉ người thân, tìm trẻ lạc, cứu giúp người bị tai nạn và người cần cấp cứu khẩn cấp.
• Thực hiện các nhiệm vụ khác: Thi hành các công tác khác thuộc chức năng của Công an nhân dân theo chỉ thị trực tiếp từ Bộ Công an.

Quyền hạn của Cảnh sát nhân dân

Để bảo đảm hoàn thành nhiệm vụ, Cảnh sát nhân dân được giao các quyền hạn cụ thể sau:

• Quyền áp dụng biện pháp ngăn chặn và cưỡng chế: Thực hiện việc bắt, tạm giữ, tạm tha, khám người, khám nhà ở, khám đồ vật, thư tín và tạm giữ tang vật theo đúng quy định của pháp luật.
• Quyền kiểm tra, kiểm soát: Kiểm soát giấy chứng minh, giấy thông hành hoặc các giấy tờ chứng nhận khác của công dân; yêu cầu mọi người chấp hành nghiêm chỉnh thể lệ quản lý trật tự trị an.
• Quyền xử phạt hành chính: Áp dụng hình thức phạt hoặc các biện pháp cưỡng chế khác đối với người vi phạm thể lệ quản lý trật tự trị an.
• Quyền trưng dụng phương tiện trong trường hợp khẩn cấp: Khi thực hiện nhiệm vụ khẩn cấp như ngăn chặn phá hoại, đuổi bắt tội phạm, cấp cứu người bị nạn, lực lượng được quyền mượn các phương tiện giao thông, thông tin liên lạc của cơ quan, đoàn thể hoặc cá nhân (ngoại trừ của Đoàn ngoại giao) cùng người điều khiển phương tiện đó.
• Ưu đãi khi di chuyển: Được sử dụng miễn phí các phương tiện giao thông công cộng trong thành phố, thị xã, thị trấn khi đang làm nhiệm vụ.
• Quyền sử dụng vũ khí: Được nổ súng trong các trường hợp khẩn cấp như đối phó với kẻ dùng vũ khí bạo động, tập kích, chống cự khi bị bắt, phá hoại trị an xã hội hoặc tội phạm nguy hiểm đang bỏ trốn mà không tuân theo mệnh lệnh ngăn cấm của cảnh sát.
• Trang bị cá nhân: Được mang vũ khí và trang phục theo chế độ quy định của Bộ Công an.

Tổ chức, kỷ luật và chế độ trách nhiệm

Pháp lệnh khẳng định Cảnh sát nhân dân là lực lượng có kỷ luật nghiêm minh, tổ chức chặt chẽ và thống nhất từ trung ương đến địa phương. Cơ cấu tổ chức cụ thể do Hội đồng Chính phủ quy định. Chế độ cấp bậc của sĩ quan và hạ sĩ quan được điều chỉnh bằng một pháp lệnh riêng biệt.

Về chế độ trách nhiệm, cán bộ, chiến sĩ thiếu tinh thần trách nhiệm hoặc phạm sai lầm, khuyết điểm trong công tác sẽ bị xử lý kỷ luật nghiêm khắc; nếu hành vi cấu thành tội phạm thì bị truy tố trước pháp luật. Ngược lại, những cá nhân có thành tích xuất sắc sẽ được khen thưởng xứng đáng.

Hiệu lực thi hành

Pháp lệnh Quy định nhiệm vụ, quyền hạn của Cảnh sát nhân dân nước Việt Nam dân chủ cộng hoà được Uỷ ban thường vụ Quốc hội thông qua và chính thức có hiệu lực kể từ ngày ký ban hành, ngày 16 tháng 7 năm 1962.