Pháp lệnh Lực lượng Cảnh sát nhân dân Việt Nam năm 1989 được Hội đồng Nhà nước ban hành ngày 28 tháng 01 năm 1989, quy định toàn diện về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, tổ chức bộ máy và chế độ chính sách đối với Lực lượng Cảnh sát nhân dân Việt Nam. Đây là văn bản pháp lý quan trọng xác định Cảnh sát nhân dân là lực lượng vũ trang nòng cốt của Nhà nước trong sự nghiệp bảo vệ trật tự, an toàn xã hội, đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm.

Pháp lệnh áp dụng đối với toàn thể cán bộ, chiến sĩ thuộc Lực lượng Cảnh sát nhân dân Việt Nam; đồng thời quy định trách nhiệm, nghĩa vụ phối hợp, giám sát của các cơ quan Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức thành viên và mọi công dân Việt Nam trong công tác giữ gìn trật tự, an toàn xã hội.

Vị trí, vai trò và nguyên tắc hoạt động của Lực lượng Cảnh sát nhân dân

• Lực lượng Cảnh sát nhân dân là một bộ phận của lực lượng vũ trang nhân dân Việt Nam, đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Hội đồng bộ trưởng (nay là Chính phủ), sự chỉ đạo của Ủy ban nhân dân cùng cấp và chịu sự chỉ huy tập trung, thống nhất của Bộ trưởng Bộ Nội vụ (nay là Bộ Công an).
• Hoạt động trong khuôn khổ pháp luật và chịu sự giám sát trực tiếp của nhân dân. Các cơ quan, tổ chức và công dân có quyền phê bình, góp ý, khiếu nại, tố cáo các hành vi sai trái của cán bộ, chiến sĩ Cảnh sát nhân dân.
• Có trách nhiệm phối hợp chặt chẽ với các lực lượng vũ trang khác, lực lượng nửa vũ trang, các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và dựa vào sức mạnh của toàn dân để thực hiện nhiệm vụ. Ngược lại, các cơ quan, tổ chức và công dân có nghĩa vụ cộng tác, giúp đỡ Cảnh sát nhân dân hoàn thành nhiệm vụ.

Nhiệm vụ và quyền hạn cụ thể của Cảnh sát nhân dân

• Đấu tranh phòng chống tội phạm và vi phạm pháp luật: Chủ động phòng ngừa, phát hiện nguyên nhân, điều kiện phát sinh tội phạm và kiến nghị biện pháp khắc phục; thực hiện xử phạt hành chính theo quy định; tiến hành các hoạt động điều tra và đề nghị truy tố người phạm tội theo pháp luật hình sự và tố tụng hình sự.
• Bảo đảm trật tự, an toàn giao thông: Giữ gìn trật tự an toàn giao thông đường bộ, đường thủy, đường sắt; cấp và kiểm tra đăng ký, bằng lái, giấy phép sử dụng phương tiện giao thông đường bộ; phối hợp kiểm tra an toàn phương tiện đường thủy, đường sắt khi có dấu hiệu vi phạm.
• Quản lý giam giữ, cải tạo và thi hành án: Thực hiện chế độ tạm giữ, tạm giam; thi hành các bản án phạt tù (trừ các bản án do Quân đội đảm nhiệm); giáo dục, cải tạo phạm nhân và quản lý người đưa vào trường giáo dưỡng; áp giải bị cáo, bảo vệ các phiên tòa và hỗ trợ cưỡng chế thi hành án dân sự khi có yêu cầu.
• Phối hợp bảo vệ an ninh quốc gia: Cộng tác với Lực lượng An ninh nhân dân ngăn chặn các hoạt động xâm phạm an ninh quốc gia; bảo vệ an toàn các cơ quan Đảng, Nhà nước, các đoàn khách quốc tế, cơ quan ngoại giao; phối hợp với Quân đội nhân dân bảo vệ các hoạt động quân sự và giải quyết vi phạm của quân nhân.
• Quản lý hành chính về trật tự xã hội: Thực hiện quản lý hộ khẩu, giấy chứng minh nhân dân, kiểm tra cư trú, đi lại; quản lý công tác phòng cháy và chữa cháy; đăng ký, quản lý vũ khí, vật liệu nổ, chất cháy, chất độc, chất phóng xạ (trừ phần do Quân đội quản lý); quản lý các ngành nghề kinh doanh đặc biệt.
• Hỗ trợ xã hội và xây dựng phong trào: Đấu tranh chống tệ nạn xã hội, thiên tai, dịch bệnh, cứu nạn cứu hộ; hướng dẫn, huấn luyện nghiệp vụ cho các lực lượng bán chuyên trách, bảo vệ cơ quan, doanh nghiệp; phối hợp với Mặt trận Tổ quốc tuyên truyền, giáo dục pháp luật trong nhân dân.

Các quyền hạn đặc biệt khi thi hành nhiệm vụ

• Ưu tiên sử dụng phương tiện: Được ưu tiên đi lại bằng phương tiện giao thông công cộng và miễn cước phí trong đô thị. Trong trường hợp cấp thiết (đuổi bắt tội phạm quả tang, truy nã, ngăn chặn tội phạm, cấp cứu người bị nạn), được quyền sử dụng phương tiện giao thông, thông tin liên lạc của cơ quan, tổ chức và cá nhân (trừ phương tiện ngoại giao) và phải hoàn trả ngay sau đó, nếu hư hỏng phải bồi thường.
• Hạn chế đi lại và đình chỉ hành vi vi phạm: Được tạm đình chỉ đi lại ở những đoạn đường nhất định trong tình huống cấp thiết; tạm đình chỉ hoặc đình chỉ các hành vi có hại đến trật tự, an toàn xã hội và chịu trách nhiệm trước pháp luật về quyết định đó.
• Vào chỗ ở và trụ sở: Được vào chỗ ở của công dân, trụ sở cơ quan, tổ chức để đuổi bắt người phạm tội quả tang, người trốn nã, ngăn chặn tội phạm hoặc loại trừ nguy hiểm trực tiếp đe dọa tính mạng người dân.
• Sử dụng vũ lực, công cụ hỗ trợ và nổ súng: Được sử dụng biện pháp nghiệp vụ, vũ khí, công cụ hỗ trợ và dùng vũ lực khi bị chống cự. Chỉ được nổ súng trong các trường hợp: bảo vệ tính mạng công dân; ngăn chặn tấn công mục tiêu bảo vệ; bắt giữ tội phạm dùng vũ khí chống trả hoặc bỏ trốn sau khi dùng công cụ hỗ trợ không hiệu quả; bảo vệ tính mạng bản thân khi bị đe dọa trực tiếp. Trước khi bắn phải hô hoặc nổ súng cảnh cáo (trừ trường hợp cấp bách) và phải cấp cứu người bị thương.

Mối quan hệ với chính quyền địa phương và nhân dân

• Chỉ huy Cảnh sát nhân dân địa phương phải định kỳ báo cáo Hội đồng nhân dân, thường xuyên báo cáo Ủy ban nhân dân cùng cấp và chịu sự chỉ đạo của Chủ tịch Ủy ban nhân dân trong công tác bảo vệ trật tự xã hội tại địa phương.
• Báo cáo Ủy ban Mặt trận Tổ quốc cùng cấp để phối hợp vận động nhân dân; có trách nhiệm giải quyết kịp thời các kiến nghị của Mặt trận và nhân dân về công tác trật tự xã hội cũng như các hành vi sai trái của cán bộ, chiến sĩ.
• Trường hợp công dân được huy động tham gia bảo vệ trật tự bị thiệt hại về vật chất, sức khỏe hoặc tính mạng thì bản thân và gia đình được bồi thường, hưởng chế độ ưu đãi theo quy định.

Hệ thống tổ chức, chế độ phục vụ và cấp bậc hàm

• Cảnh sát nhân dân được tổ chức thống nhất theo hệ thống đơn vị hành chính nhà nước. Sĩ quan phục vụ theo chế độ chuyên nghiệp; hạ sĩ quan, chiến sĩ phục vụ theo chế độ chuyên nghiệp hoặc nghĩa vụ (chế độ nghĩa vụ áp dụng cho Cảnh sát cơ động, Cảnh sát bảo vệ và Cảnh sát chữa cháy). Thời gian phục vụ nghĩa vụ được tính là nghĩa vụ quân sự.
• Hệ thống cấp bậc hàm gồm 5 cấp và 16 bậc: Cấp Tướng (Đại tướng, Thượng tướng, Trung tướng, Thiếu tướng); Cấp Tá (Đại tá, Trung tá, Thiếu tá); Cấp Úy (Đại úy, Thượng úy, Trung úy, Thiếu úy); Cấp Hạ sĩ quan (Thượng sĩ, Trung sĩ, Hạ sĩ); Cấp Chiến sĩ (Chiến sĩ bậc 1, Chiến sĩ bậc 2).
• Thời hạn xét thăng cấp bậc hàm đối với sĩ quan: Thiếu úy lên Trung úy (2 năm); Trung úy lên Thượng úy (2 năm); Thượng úy lên Đại úy (3 năm); Đại úy lên Thiếu tá (4 năm); Thiếu tá lên Trung tá (4 năm); Trung tá lên Đại tá (5 năm). Cấp Tướng không quy định thời hạn thăng cấp.
• Thẩm quyền phong, thăng cấp bậc hàm: Hội đồng Nhà nước phong, thăng hàm Đại tướng, Thượng tướng; Chủ tịch Hội đồng bộ trưởng phong, thăng hàm Trung tướng, Thiếu tướng; Bộ trưởng Bộ Nội vụ phong, thăng hàm từ Đại tá đến Thiếu úy.

Nghĩa vụ, quyền lợi và kỷ luật của cán bộ, chiến sĩ

• Cán bộ, chiến sĩ phải thực hiện nghiêm túc 6 điều Bác Hồ dạy Công an nhân dân: trung thành với Tổ quốc, Đảng, Nhà nước và nhân dân; chấp hành nghiêm chỉnh pháp luật, điều lệnh; dũng cảm, cảnh giác; tận tụy phục vụ nhân dân; không ngừng học tập, rèn luyện nâng cao trình độ.
• Được hưởng lương, phụ cấp thâm niên, phụ cấp khác (đối với chế độ chuyên nghiệp) hoặc chế độ cung cấp (đối với chế độ nghĩa vụ). Được khen thưởng, tặng danh hiệu vinh dự khi có thành tích; gia đình được hưởng các chính sách ưu đãi của Nhà nước.
• Cán bộ, chiến sĩ vi phạm điều lệnh, kỷ luật sẽ bị xử lý nghiêm khắc; nếu hành vi cấu thành tội phạm sẽ bị truy tố trước Tòa án nhân dân.

Hiệu lực thi hành

Pháp lệnh Lực lượng Cảnh sát nhân dân Việt Nam năm 1989 có hiệu lực thi hành kể từ ngày ban hành (ngày 28 tháng 01 năm 1989) và thay thế cho các văn bản sau:

• Pháp lệnh quy định nhiệm vụ, quyền hạn của Cảnh sát nhân dân nước Việt Nam dân chủ Cộng hoà ngày 16-7-1962;
• Pháp lệnh quy định chế độ cấp bậc của sĩ quan, hạ sĩ quan Cảnh sát nhân dân nước Việt Nam dân chủ Cộng hoà ngày 16-7-1962;
• Pháp lệnh quy định cơ quan phụ trách quản lý công tác phòng cháy, chữa cháy và chế độ cấp bậc của sĩ quan, hạ sĩ quan phòng cháy và chữa cháy ngày 23-3-1963.

Hội đồng bộ trưởng chịu trách nhiệm quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành Pháp lệnh này.