Pháp lệnh Thi hành án phạt tù được ban hành ngày 8 tháng 3 năm 1993 bởi Chủ tịch nước nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam Lê Đức Anh, quy định toàn diện về công tác thi hành án phạt tù, tổ chức hệ thống trại giam, chế độ giam giữ, giáo dục, lao động đối với phạm nhân, cũng như trách nhiệm của các cơ quan nhà nước và xã hội trong việc bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật và giáo dục người phạm tội trở thành người lương thiện.

Phạm vi điều chỉnh của Pháp lệnh bao gồm toàn bộ các hoạt động liên quan đến việc thi hành án phạt tù có thời hạn và tù chung thân trên lãnh thổ Việt Nam. Đối tượng áp dụng là người bị kết án tù (bao gồm cả công dân Việt Nam, người nước ngoài và người không có quốc tịch bị Tòa án Việt Nam kết án tù), các cơ quan quản lý và thi hành án phạt tù, các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội, gia đình và cá nhân có liên quan.

Nguyên tắc và căn cứ thi hành án phạt tù

• Thi hành án phạt tù là biện pháp bắt buộc người bị kết án tù có thời hạn hoặc tù chung thân phải chấp hành hình phạt tại trại giam nhằm giáo dục họ trở thành người lương thiện.
• Căn cứ duy nhất để thi hành án phạt tù là bản án, quyết định phạt tù đã có hiệu lực pháp luật và quyết định thi hành án của Tòa án.
• Trong thời gian chấp hành án, phạm nhân phải bị giam giữ, phải lao động và học tập theo quy định của pháp luật.
• Nghiêm cấm mọi hình thức nhục hình, xúc phạm danh dự, nhân phẩm đối với người đang chấp hành hình phạt tù.

Trách nhiệm quản lý nhà nước và phối hợp trong thi hành án

• Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về thi hành án phạt tù trong phạm vi cả nước, ban hành quy chế trại giam, quyết định các chế độ, kinh phí bảo đảm.
• Bộ Nội vụ (nay là Bộ Công an) và Bộ Quốc phòng giúp Chính phủ quản lý và trực tiếp tổ chức công tác thi hành án phạt tù.
• Tòa án và Viện kiểm sát phối hợp với cơ quan thi hành án, kịp thời ra các quyết định liên quan. Viện kiểm sát thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong công tác thi hành án phạt tù.
• Các cơ quan nhà nước, tổ chức kinh tế, xã hội, đơn vị vũ trang, gia đình và công dân có trách nhiệm phối hợp, giúp đỡ người đã chấp hành xong hình phạt tù tái hòa nhập cộng đồng.

Hệ thống tổ chức và phân loại trại giam

• Trại giam là nơi chấp hành hình phạt, bộ máy quản lý gồm Giám thị, Phó giám thị, quản giáo, chuyên viên, nhân viên, kỹ thuật viên và chiến sĩ vũ trang bảo vệ. Giám thị là người chỉ huy cao nhất và chịu trách nhiệm toàn bộ về hoạt động của trại.
• Trại giam được phân làm 3 loại dựa trên tính chất tội phạm và mức án:
  • Trại giam loại một: Giam giữ người phạm tội đặc biệt nguy hiểm xâm phạm an ninh quốc gia, tái phạm nguy hiểm, người bị án tù từ 20 năm hoặc tù chung thân.
  • Trại giam loại hai: Giam giữ người phạm các tội khác xâm phạm an ninh quốc gia, người bị án tù từ trên 5 năm đến dưới 20 năm.
  • Trại giam loại ba: Giam giữ người bị án tù không thuộc hai nhóm trên và người chưa thành niên.
• Người chưa thành niên và nữ giới được giam giữ tại khu vực riêng, áp dụng chế độ quản lý, giáo dục, lao động, học tập phù hợp với giới tính và lứa tuổi.
• Trại giam phải có nhà giam bảo đảm an toàn, vệ sinh môi trường và có buồng kỷ luật riêng để xử lý phạm nhân vi phạm quy chế.

Thủ tục tiếp nhận, chuyển giao và giải phóng phạm nhân

• Hồ sơ tiếp nhận phạm nhân vào trại giam phải có đầy đủ: Bản sao bản án/quyết định đã có hiệu lực pháp luật kèm quyết định thi hành án của Tòa án; danh chỉ bản xác định căn cước; quyết định đưa người bị kết án vào trại giam của cơ quan quản lý.
• Trong vòng 7 ngày kể từ khi tiếp nhận, Giám thị trại giam phải thông báo bằng văn bản cho Tòa án ra quyết định thi hành án, cơ quan quản lý và thân nhân phạm nhân.
• Việc di chuyển phạm nhân giữa các trại giam hoặc ra khỏi trại giam phải có quyết định của cơ quan có thẩm quyền.
• Các thủ tục hoãn, giảm thời hạn, hoặc tạm đình chỉ thi hành án phạt tù phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của Bộ luật Hình sự và Bộ luật Tố tụng hình sự.
• Khi phạm nhân chấp hành xong hình phạt, Giám thị trại giam phải trả tự do đúng ngày, cấp giấy chứng nhận chấp hành xong hình phạt tù, giới thiệu về Ủy ban nhân dân cấp xã nơi cư trú và báo cáo cơ quan quản lý.

Chế độ sinh hoạt, lao động, học tập và quyền lợi của phạm nhân

• Phạm nhân được Nhà nước bảo đảm tiêu chuẩn ăn, ở, cấp phát quần áo, chăn, chiếu, màn, đồ dùng thiết yếu và phương tiện bảo hộ lao động theo quy định của Chính phủ. Khi chấp hành xong hình phạt, họ được nhận lại tài sản ký gửi và được hỗ trợ tiền tàu xe, tiền ăn đường.
• Phạm nhân bắt buộc phải lao động trong thời gian chấp hành án. Chế độ lao động và việc sử dụng kết quả lao động do Chính phủ quy định.
• Phạm nhân được học pháp luật, giáo dục công dân, học văn hóa, học nghề và tiếp nhận thông tin thời sự, chính sách. Các Bộ ngành liên quan (Giáo dục và Đào tạo, Lao động - Thương binh và Xã hội, Tài chính) có trách nhiệm phối hợp thực hiện.
• Phạm nhân được tham gia hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao; được gửi, nhận thư, bưu kiện, bưu phẩm, gặp thân nhân và nhận quà theo quy chế.
• Phạm nhân được hưởng các quyền công dân, trừ những quyền bị pháp luật hoặc Tòa án tước bỏ.

Chế độ y tế, giải quyết trường hợp tử vong và khiếu nại

• Phạm nhân được phòng chống dịch bệnh, khám chữa bệnh tại bệnh xá trại giam hoặc cơ sở y tế nhà nước nếu bệnh nặng. Trường hợp có dấu hiệu tâm thần sẽ được trưng cầu giám định pháp y để đưa đi bắt buộc chữa bệnh tại cơ sở chuyên khoa.
• Kinh phí y tế cho phạm nhân do ngân sách nhà nước chi trả.
• Trường hợp phạm nhân chết trong trại giam, Giám thị phải báo ngay cho Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và cơ quan y tế gần nhất để lập biên bản xác định nguyên nhân (có chứng kiến của đại diện phạm nhân), làm thủ tục khai tử và thông báo cho thân nhân, Tòa án trước khi chôn cất.
• Phạm nhân bị thương tật hoặc chết do tai nạn lao động được hưởng chế độ bảo hiểm theo quy định.
• Phạm nhân có quyền khiếu nại, tố cáo các hành vi trái pháp luật của cán bộ hoặc cơ quan thi hành án và phải chịu trách nhiệm nếu cố ý vu khống, tố cáo sai sự thật.

Khen thưởng, kỷ luật và hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng

• Phạm nhân tích cực lao động, học tập hoặc lập công sẽ được biểu dương, tăng số lần gặp thân nhân, nhận quà, thưởng tiền/hiện vật hoặc được đề nghị giảm thời hạn chấp hành án.
• Phạm nhân vi phạm quy chế sẽ bị xử lý kỷ luật bằng hình thức: Cảnh cáo; phạt giam tại buồng kỷ luật từ 7 đến 15 ngày; hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự nếu cấu thành tội phạm.
• Giám thị trại giam có trách nhiệm định kỳ thông báo tình hình cải tạo của phạm nhân cho gia đình để phối hợp giáo dục.
• Trước khi phạm nhân hết hạn tù 2 tháng, Giám thị phải thông báo cho Ủy ban nhân dân cấp xã nơi họ sẽ về cư trú để chính quyền địa phương, tổ chức xã hội và gia đình chuẩn bị kế hoạch giúp đỡ họ tái hòa nhập cộng đồng và thi hành hình phạt bổ sung (nếu có).

Xử lý vi phạm và hiệu lực thi hành

• Mọi hành vi vi phạm quy định của Pháp lệnh này tùy theo tính chất, mức độ sẽ bị xử lý kỷ luật, xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự. Người có thẩm quyền thi hành án lạm dụng chức vụ, quyền hạn hoặc thiếu trách nhiệm cũng sẽ bị xử lý nghiêm khắc.
• Người nước ngoài và người không có quốc tịch bị Tòa án Việt Nam kết án tù phải chấp hành án theo Pháp lệnh này, trừ trường hợp điều ước quốc tế mà Việt Nam ký kết hoặc tham gia có quy định khác.
• Pháp lệnh này có hiệu lực thi hành từ ngày ban hành (ngày 8 tháng 3 năm 1993). Những quy định trước đây trái với Pháp lệnh này đều bị bãi bỏ. Chính phủ chịu trách nhiệm quy định chi tiết thi hành Pháp lệnh.