Quy tắc số 739-TTg về việc tổ chức hợp tác xã tín dụng nông thôn được ban hành bởi Thủ tướng Chính phủ Phạm Văn Đồng, chiếu theo nghị quyết của Hội đồng Chính phủ tháng 2 năm 1956. Đây là văn bản pháp lý quan trọng đặt nền móng cho việc hình thành, tổ chức và vận hành hệ thống hợp tác xã tín dụng tại các vùng nông thôn Việt Nam, nhằm hỗ trợ vốn sản xuất cho người lao động và xóa bỏ nạn cho vay nặng lãi.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

Quy tắc này áp dụng đối với mô hình hợp tác xã tín dụng nông thôn lấy cấp xã làm đơn vị tổ chức; các đối tượng là nông dân lao động, dân nghèo ở nông thôn từ 16 tuổi trở lên tự nguyện tham gia; cùng các cơ quan quản lý, hỗ trợ gồm Ngân hàng quốc gia Việt Nam và Ủy ban hành chính các cấp.

1. Mục đích, nhiệm vụ và nguyên tắc hoạt động của Hợp tác xã tín dụng

• Hợp tác xã tín dụng là tổ chức vay mượn do nhân dân lao động nông thôn tự nguyện lập ra nhằm hỗ trợ vốn cho nông dân và người nghèo phát triển sản xuất nông nghiệp, nghề phụ, thủ công nghiệp, tiểu công nghiệp và giải quyết khó khăn đời sống hàng ngày.
• Góp phần hạn chế, tiến tới xóa bỏ dần nạn cho vay nặng lãi ở nông thôn, đồng thời thực hiện điều hòa nguồn vốn hiệu quả.
• Hợp tác xã hoạt động theo chính sách tiền tệ của Chính phủ và chịu sự chỉ đạo nghiệp vụ trực tiếp từ Ngân hàng Nhà nước (Ngân hàng quốc gia Việt Nam) trong việc quản lý tiền gửi, lập kế hoạch cho vay và thực hiện các nghiệp vụ được ủy quyền.
• Hợp tác xã thực hiện cho vay với lãi suất ưu đãi (nhẹ lãi) cho cả xã viên và người lao động nghèo chưa gia nhập. Mức lãi suất cho vay phải được Ngân hàng cấp tỉnh phê duyệt. Đặc biệt, hợp tác xã tín dụng không được phép cho vay đối với các hoạt động thương nghiệp.

2. Quy chế xã viên: Điều kiện gia nhập, rút lui, quyền lợi và nghĩa vụ

• Điều kiện gia nhập: Nông dân lao động và người nghèo nông thôn từ 16 tuổi trở lên (không bị tước quyền công dân) đều có thể tự nguyện xin gia nhập. Người muốn vào phải được xã viên cũ giới thiệu và Ban quản lý hợp tác xã đồng ý.
• Đóng góp tài chính: Mỗi xã viên phải đóng một cổ phần trị giá từ 2.000đ đến 3.000đ (tùy thuộc vào tình hình kinh tế địa phương) và nộp một khoản phí vào xã từ 200đ đến 300đ (chỉ nộp một lần duy nhất).
• Quy định rút lui và thừa kế: Khi xã viên ra khỏi hợp tác xã hoặc chuyển nơi cư trú, họ sẽ được hoàn trả hoặc chuyển giao cổ phần. Trường hợp xã viên qua đời, cổ phần được trả lại cho người thừa kế hợp pháp. Riêng khoản phí vào xã ban đầu sẽ không được hoàn lại trong mọi trường hợp.
• Quyền lợi của xã viên: Được ưu tiên vay vốn; có quyền bầu cử, ứng cử vào Ban quản lý và Ban kiểm soát; có quyền tham gia thảo luận, đề nghị, phê bình và giám sát toàn bộ hoạt động của hợp tác xã.
• Nghĩa vụ của xã viên: Đóng góp cổ phần và gửi tiền vào hợp tác xã; tuân thủ điều lệ, nghị quyết và bảo vệ tài sản chung; thực hiện vay trả sòng phẳng, đúng hạn; vận động người khác gửi tiền và tích cực tuyên truyền chính sách để phát triển xã viên mới.
• Khen thưởng và kỷ luật: Xã viên có thành tích tốt sẽ được khen thưởng. Xã viên vi phạm điều lệ hoặc nghị quyết của hợp tác xã sẽ bị phê bình, cảnh cáo hoặc khai trừ tùy theo mức độ nghiêm trọng của sai phạm.

3. Cơ cấu tổ chức và bộ máy quản lý điều hành

• Đơn vị tổ chức: Hợp tác xã tín dụng nông thôn lấy địa giới hành chính cấp xã làm đơn vị tổ chức. Mỗi hợp tác xã được chia thành nhiều tổ tín dụng dựa theo đơn vị sản xuất hoặc địa bàn cư trú của xã viên.
• Nguyên tắc dân chủ tập trung: Toàn bộ cơ quan lãnh đạo và kiểm soát của hợp tác xã đều do Đại hội đại biểu hoặc Đại hội toàn thể xã viên bầu ra. Xã viên có quyền bãi miễn các đại biểu đã bầu nếu họ không hoàn thành nhiệm vụ. Các nghị quyết chỉ có giá trị pháp lý khi được quá nửa số người tham dự hội nghị tán thành.
• Đại hội đại biểu/toàn thể xã viên: Là cơ quan có thẩm quyền cao nhất của hợp tác xã, họp định kỳ nửa năm một lần (hoặc họp bất thường khi cần thiết). Đại hội có quyền thông qua, sửa đổi điều lệ; bầu hoặc bãi miễn thành viên Ban quản lý, Ban kiểm soát; quyết định kế hoạch nghiệp vụ, tài vụ, mức lãi suất và các phương án khen thưởng, kỷ luật.
• Ban quản lý: Gồm chủ tịch và một phó chủ tịch do Ban bầu ra, họp định kỳ mỗi tháng một lần. Ban quản lý có nhiệm vụ chấp hành nghị quyết của Đại hội; điều hành công việc hàng ngày; bảo vệ tài sản và đôn đốc thu nợ; quyết định cho vay, gửi tiền thừa vào Ngân hàng quốc gia; kết nạp xã viên mới và thực hiện giao dịch với các tổ chức kinh tế khác tại địa phương.
• Ban kiểm soát: Gồm chủ tịch và một phó chủ tịch do Ban bầu ra, họp định kỳ mỗi tháng một lần. Ban kiểm soát có nhiệm vụ giám sát Ban quản lý trong việc thực hiện nghị quyết; kiến nghị sửa chữa sai lầm hoặc đề xuất triệu tập Đại hội xã viên để giải quyết sai phạm; thu thập ý kiến của xã viên và báo cáo công tác trước Đại hội và Ủy ban hành chính xã.
• Tổ tín dụng: Do tổ trưởng đứng đầu (do xã viên trong tổ bầu ra). Tổ trưởng có trách nhiệm tìm hiểu nhu cầu vốn của xã viên, hướng dẫn tổ bình nghị, giới thiệu người vay lên Ban quản lý, đồng thời giám sát việc sử dụng vốn vay và đôn đốc trả nợ đúng hạn.
• Nhiệm kỳ: Thời hạn làm việc của đại biểu xã viên, Ban quản lý, Ban kiểm soát và tổ trưởng là một năm, sau đó phải tổ chức bầu cử lại.

4. Chế độ tài chính, quản lý vốn và phân phối lợi nhuận

• Nguồn vốn của hợp tác xã: Được hình thành từ tiền cổ phần, tiền vào xã, tiền gửi của xã viên và người ngoài hợp tác xã, cùng các khoản thu nhập hợp pháp khác.
• Yêu cầu quản lý tài chính: Hợp tác xã phải thiết lập hệ thống sổ sách kế toán minh bạch. Mọi khoản xuất tiền, dù là nhỏ nhất, đều phải có đầy đủ giấy tờ, hóa đơn hợp lệ.
• Quyết toán và phân phối lợi nhuận: Hợp tác xã thực hiện quyết toán vào cuối năm. Nếu có lãi, nguồn tiền sẽ được dùng để bổ sung vào vốn hoạt động, chi cho các lợi ích chung, phụ cấp và khen thưởng cán bộ, xã viên. Trong giai đoạn đầu, có thể trích từ 15% đến 20% số lãi để chia theo cổ phần nhằm khuyến khích xã viên đóng góp.
• Xử lý thua lỗ: Trường hợp hoạt động thua lỗ, hợp tác xã phải trích quỹ dự phòng để bù đắp. Mỗi xã viên chịu trách nhiệm liên đới đối với các khoản lỗ của hợp tác xã trong phạm vi giới hạn cổ phần đã đóng góp của mình. Các báo cáo quyết toán, phương án chia lãi hoặc bù lỗ phải được Ban kiểm soát thẩm định và Đại hội xã viên thông qua trước khi thi hành.

5. Thủ tục thành lập, giải tán và điều khoản thi hành

• Điều kiện thành lập: Hợp tác xã tín dụng chỉ được phép thành lập khi đáp ứng đủ hai điều kiện: Chương trình, điều lệ đã được Đại hội xã viên thông qua và được Ủy ban hành chính cấp huyện cấp phép hoạt động.
• Thủ tục giải tán: Việc ngừng hoạt động hoặc giải tán hợp tác xã phải do Đại hội xã viên quyết định và được Ủy ban hành chính cấp huyện đồng ý. Trước khi giải tán, Đại hội phải thành lập ban thanh toán công nợ gồm đại diện hợp tác xã và đại diện Ngân hàng quốc gia để thực hiện thanh lý tài sản, đối chiếu công nợ và báo cáo kết quả.
• Xây dựng điều lệ riêng: Căn cứ vào quy tắc chung này, từng hợp tác xã tín dụng nông thôn sẽ tự xây dựng bản điều lệ cụ thể phù hợp với đặc thù kinh tế - xã hội của địa phương mình.
• Trách nhiệm hướng dẫn: Ngân hàng quốc gia Việt Nam chịu trách nhiệm giải thích và hướng dẫn chi tiết việc thi hành bản quy tắc này.

Hiệu lực thi hành

Quy tắc số 739-TTg có hiệu lực thi hành kể từ ngày ban hành, chiếu theo nghị quyết của Hội đồng Chính phủ vào tháng 2 năm 1956.