Thông tư 17/2010/TT-BNNPTNT do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn ban hành hướng dẫn chi tiết các biện pháp phòng, trừ bệnh lùn sọc đen hại lúa và quy định rõ trách nhiệm của các cơ quan trong việc áp dụng các biện pháp này nhằm bảo vệ sản xuất nông nghiệp bền vững.

Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng

Thông tư này hướng dẫn các biện pháp phòng, trừ bệnh lùn sọc đen hại lúa và xác định trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan trong việc triển khai thực hiện các biện pháp phòng trừ dịch bệnh trên phạm vi cả nước.

- Đặc điểm chính về bệnh lùn sọc đen hại lúa

• Tác nhân gây bệnh: Do vi rút lùn sọc đen phương Nam (Southern Rice Black Streaked Dwarf Virus - SRBSDV) thuộc nhóm Fijivirus-2, họ Reoviridae gây ra. Rầy lưng trắng (Sogatella furcifera) là môi giới lây truyền vi rút này.
• Triệu chứng và tác hại: Cây lúa bị bệnh có triệu chứng thấp lùn, lá xanh đậm hơn bình thường, đầu lá hoặc toàn bộ lá có thể bị xoăn. Gân lá ở mặt sau bị sưng lên; khi cây còn non, gân chính trên bẹ lá cũng bị sưng phồng. Từ giai đoạn làm đòng và khi lúa có lóng, cây bệnh thường nảy chồi trên đốt thân, mọc nhiều rễ bất định, xuất hiện nhiều u sáp và sọc đen trên bẹ và lóng thân. Lúa bị bệnh nặng không trỗ bông được hoặc trỗ không thoát, hạt thường bị đen.
• Môi giới truyền bệnh và cơ chế lan truyền: Rầy lưng trắng (cả rầy non và rầy trưởng thành) là môi giới chính truyền bệnh. Rầy sau khi nhiễm vi rút có thể truyền bệnh đến khi chết. Vi rút không truyền qua trứng rầy, không truyền qua hạt giống lúa, không truyền qua đất và không lây lan qua tiếp xúc cơ học giữa cây bệnh và cây khỏe.
• Sự tồn tại trên đồng ruộng: Ngoài lúa, bệnh còn gây hại trên ngô, lúa mì, cỏ lồng vực, cỏ chát, cỏ đuôi phụng (các ký chủ của rầy lưng trắng và nguồn chứa vi rút). Bệnh cũng lưu tồn trên lúa chét của cây lúa bị bệnh trước đó. Vi rút tồn tại trong cơ thể rầy lưng trắng sống qua đông hoặc di chuyển xa theo gió, bão để gây bệnh cho các vùng khác hoặc vụ tiếp theo.

- Cơ chế, chính sách phòng trừ dịch bệnh

• Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chủ động trích ngân sách địa phương chi cho công tác phòng, trừ bệnh, thông tin, tuyên truyền, tập huấn và in ấn tài liệu hướng dẫn.
• Trong điều kiện công bố dịch, địa phương chủ động tạm ứng kinh phí để triển khai kịp thời công tác phòng, trừ và được cấp hỗ trợ theo các chính sách quy định tại Quyết định 1459/QĐ-TTg ngày 07/11/2006, văn bản 1486/TTg-KTN ngày 09/9/2008 và văn bản số 291/TTg-KTN ngày 11/02/2010 của Thủ tướng Chính phủ.

- Biện pháp phòng bệnh

• Vệ sinh đồng ruộng: Thực hiện cày vùi gốc rạ để diệt lúa chét, lúa tái sinh; dọn sạch cỏ bờ ruộng, mương dẫn nước; đốt dọn tàn dư thực vật từ cây ngô.
• Phòng ngừa rầy môi giới:
  • Né rầy: Theo dõi bẫy đèn để xác định đỉnh cao của các đợt rầy lưng trắng và các loại rầy hại lúa khác. Thời điểm gieo mạ, cấy lúa hoặc gieo thẳng né rầy là khoảng 4 - 6 ngày sau đỉnh cao của rầy vào đèn.
  • Bảo vệ mạ: Gieo mạ có che ny lông để kết hợp chắn rầy với chống rét trong vụ Đông Xuân. Không gieo mạ ở những ruộng vụ trước có bệnh. Tại các địa bàn vụ trước lúa bị bệnh lùn sọc đen, tiến hành xử lý hạt giống bằng thuốc hóa học hoặc sinh học để tạo sức đề kháng cho cây mạ và phun thuốc trừ rầy cho mạ bằng thuốc nội hấp. Thường xuyên thăm đồng, theo dõi bẫy đèn để dự báo mật số rầy và xét nghiệm mẫu rầy phát hiện nguồn mang vi rút.
  • Biện pháp canh tác: Hạn chế sử dụng giống lúa nhiễm bệnh nặng, ưu tiên dùng giống kháng hoặc ít nhiễm rầy. Bón phân cân đối, không bón thừa đạm, áp dụng kỹ thuật "3 giảm 3 tăng" hoặc SRI để tăng tính chống chịu của lúa. Bố trí cơ cấu mùa vụ hợp lý (giảm tỷ lệ trà lúa Xuân sớm, Xuân trung), đảm bảo thời gian cách ly giữa vụ Xuân và vụ Hè Thu - Mùa để cắt cầu nối truyền bệnh và có đủ thời gian vệ sinh đồng ruộng.

- Các biện pháp trừ bệnh

• Trừ bệnh khi lúa xuất hiện bệnh:
  • Giai đoạn lúa từ gieo cấy đến đứng cái: Nhổ, vùi những cây lúa bị bệnh, cấy dặm bằng cây lúa khỏe. Phun thuốc trừ rầy bằng loại thuốc nội hấp trên ruộng bị bệnh và ruộng xung quanh. Chăm sóc để lúa mau phục hồi bằng cách bón phân cân đối (chỉ bón lân và kali khi lúa chưa ra lá mới, không bón thừa đạm). Tiến hành cày vùi ruộng bị bệnh ngay sau khi thu hoạch.
  • Giai đoạn lúa từ phân hóa đòng trở đi: Nhổ, vùi cây lúa bị bệnh. Thường xuyên quan sát phát hiện rầy lưng trắng để phun thuốc kịp thời trên ruộng bệnh và ruộng xung quanh. Giai đoạn phân hóa đòng - trỗ dùng thuốc trừ rầy nội hấp, tiếp xúc hoặc kết hợp; giai đoạn sau trỗ - chín dùng thuốc tiếp xúc. Chăm sóc lúa phục hồi và tiến hành cày vùi ruộng ngay sau khi thu hoạch.
• Tiêu hủy cả ruộng lúa bị bệnh: Chỉ thực hiện khi ruộng lúa bị nhiễm nặng, khó phục hồi và không còn khả năng cho năng suất. Trước khi tiêu hủy phải phun thuốc trừ rầy bằng thuốc tiếp xúc. Tiến hành tiêu hủy bằng cày vùi ngay lập tức. Thực hiện gieo cấy lại nếu còn thời vụ, hoặc chuyển sang trồng cây khác (trừ ngô) nếu hết thời vụ lúa.
• Thuốc trừ rầy: Sử dụng các hoạt chất phổ biến trừ rầy theo danh mục quy định tại Phụ lục ban hành kèm theo Thông tư.

- Trách nhiệm của các Cục, cơ quan thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn

• Cục Bảo vệ thực vật: Tổ chức tập huấn cho cán bộ bảo vệ thực vật các cấp; củng cố hệ thống báo cáo dịch bệnh và cập nhật thông tin hàng ngày trên trang thông tin điện tử; chỉ đạo các Chi cục cấp tỉnh tăng cường điều tra diễn biến bệnh; cử cán bộ giám sát địa bàn; chỉ đạo các Trung tâm kỹ thuật phối hợp lấy mẫu, giám định nhanh tác nhân gây bệnh và tập huấn cho nông dân; kiểm tra, đôn đốc các địa phương và hướng dẫn thực hiện chính sách hỗ trợ.
• Cục Trồng trọt: Theo dõi sản xuất, phối hợp chỉ đạo về cơ cấu giống, thời vụ và biện pháp canh tác, chăm sóc phục hồi lúa; hướng dẫn gieo cấy lại hoặc chuyển đổi cây trồng đối với diện tích lúa bị tiêu hủy hoàn toàn.
• Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam: Chỉ đạo Viện Bảo vệ thực vật thu mẫu xét nghiệm vi rút, phối hợp củng cố hệ thống xét nghiệm; điều phối các Viện thành viên tham gia giám sát dịch bệnh, nghiên cứu thuốc trừ rầy, đánh giá tính kháng rầy và chọn tạo giống lúa kháng bệnh; đẩy mạnh hợp tác quốc tế trong nghiên cứu bệnh lùn sọc đen.
• Trung tâm Khuyến nông quốc gia: Triển khai công tác thông tin, tuyên truyền, tập huấn và xây dựng các mô hình phòng trừ bệnh lùn sọc đen hại lúa.

- Trách nhiệm của Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương

• Chỉ đạo các phương tiện thông tin đại chúng đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến kiến thức phát hiện, phòng trừ rầy lưng trắng và bệnh lùn sọc đen cho nông dân.
• Củng cố công tác giám sát dịch bệnh trên đồng ruộng, giao nhiệm vụ cho cấp cơ sở và cán bộ bảo vệ thực vật; thiết lập và vận hành hệ thống bẫy đèn dự báo mật số rầy.
• Khi dịch xảy ra, tiến hành công bố dịch theo quy định, thành lập Ban chỉ đạo các cấp, huy động cả hệ thống chính trị và nông dân tham gia, tổ chức phun thuốc trừ rầy đồng loạt.
• Tăng cường thanh tra, kiểm tra việc kinh doanh, sử dụng thuốc bảo vệ thực vật; nghiêm cấm kinh doanh thuốc giả, kém chất lượng, tăng giá thuốc trong thời gian có dịch hoặc vi phạm quy định quảng cáo.
• Thực hiện kịp thời công tác khen thưởng cho các tổ chức, cá nhân có thành tích xuất sắc.

- Trách nhiệm của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn

• Khi phát hiện lúa bị bệnh lùn sọc đen, phối hợp với Chi cục Bảo vệ thực vật kiểm tra, xác minh, đánh giá tỷ lệ nhiễm và nguy cơ lây lan để tham mưu cho Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định công bố dịch tại các địa bàn cụ thể (thôn, xã).
• Trường hợp công bố dịch trên phạm vi toàn tỉnh, thành phố, phải báo cáo khẩn cho Cục Bảo vệ thực vật để phối hợp kiểm tra, đánh giá trước khi trình Ủy ban nhân dân cấp tỉnh xem xét, công bố dịch.

Hiệu lực thi hành

Thông tư 17/2010/TT-BNNPTNT có hiệu lực thi hành kể từ ngày ký ban hành. Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn yêu cầu các địa phương, đơn vị liên quan nghiêm túc thực hiện, thường xuyên báo cáo kết quả và phản ánh kịp thời các vướng mắc phát sinh về Bộ (thông qua Cục Bảo vệ thực vật) để được hướng dẫn giải quyết.