Tiêu chuẩn Quốc gia TCVN 9302:2013 quy định các yêu cầu kỹ thuật đối với cây giống cam, quýt, bưởi được nhân giống bằng phương pháp ghép. Đây là văn bản kỹ thuật nền tảng giúp các cơ sở sản xuất, cơ quan quản lý và người nông dân kiểm soát chặt chẽ chất lượng cây giống từ khâu tuyển chọn vật liệu đến khi xuất vườn gieo trồng.
- Phạm vi áp dụng của tiêu chuẩn (Điều 1)
- Tiêu chuẩn này quy định cụ thể các yêu cầu kỹ thuật đối với cây giống của các loài cây ăn quả có múi thuộc chi Citrus, bao gồm: cây cam (Citrus sinensis), cây quýt (Citrus reticulata) và cây bưởi (Citrus maxima hoặc Citrus grandis).
- Tiêu chuẩn áp dụng riêng cho các loại cây giống được sản xuất bằng phương pháp ghép mắt, phục vụ cho mục đích trồng mới, chuyển đổi cơ cấu cây trồng hoặc cải tạo vườn cây ăn quả có múi trên phạm vi toàn quốc.
- Đối tượng áp dụng bao gồm tất cả các tổ chức, cá nhân hoạt động trong lĩnh vực nghiên cứu, sản xuất, kinh doanh, kiểm định và sử dụng cây giống cam, quýt, bưởi tại Việt Nam.
- Tài liệu viện dẫn liên quan (Điều 2)
- Các tài liệu viện dẫn trong tiêu chuẩn này đóng vai trò là cơ sở pháp lý và kỹ thuật bổ trợ để thực hiện việc đánh giá, kiểm định chất lượng cây giống.
- Trong trường hợp các tài liệu viện dẫn có sự thay đổi, bổ sung hoặc được thay thế bằng văn bản mới, người áp dụng phải tuân thủ theo phiên bản mới nhất hiện hành của tài liệu đó.
- Thuật ngữ và định nghĩa cốt lõi (Điều 3)
- Cây đầu dòng (Elite tree): Là cây khỏe mạnh, mang đầy đủ các đặc tính di truyền ưu việt của giống, đạt năng suất cao, chất lượng quả tốt ổn định, đã được cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền bình tuyển, đánh giá và cấp chứng nhận để khai thác mắt ghép.
- Vườn cây đầu dòng (Elite orchard): Là vườn cây được thiết lập từ các cây đầu dòng hoặc thế hệ nhân vô tính (F1) của cây đầu dòng, được chăm sóc theo quy trình kỹ thuật đặc biệt trong nhà lưới cách ly để khai thác mắt ghép với số lượng lớn.
- Gốc ghép (Rootstock): Là cây được gieo từ hạt của các giống cây có đặc tính sinh trưởng khỏe, hệ rễ phát triển mạnh, khả năng chống chịu sâu bệnh tốt và có độ tương thích sinh học cao với mắt ghép của giống cần nhân.
- Mắt ghép (Budwood): Là đoạn cành hoặc mắt ngủ được khai thác từ cây đầu dòng hoặc vườn cây đầu dòng đạt chuẩn, dùng để ghép lên gốc ghép nhằm giữ nguyên các đặc tính di truyền của giống mẹ.
- Cây giống thương phẩm (Commercial seedling): Là cây giống hoàn thiện sau khi ghép, đã đạt đầy đủ các tiêu chuẩn kỹ thuật xuất vườn và sẵn sàng đưa ra trồng sản xuất ngoài thực địa.
- Yêu cầu kỹ thuật đối với vật liệu nhân giống và cây giống (Điều 4)
Điều 4 quy định chi tiết các tiêu chuẩn kỹ thuật nghiêm ngặt đối với từng bộ phận cấu thành cây giống ghép, cụ thể như sau:
- Yêu cầu đối với gốc ghép: Gốc ghép phải được gieo từ nguồn hạt của các giống gốc ghép đã được công nhận (như bưởi chua, cam ba lá, hoặc các giống chuyên dụng khác). Cây gốc ghép tại thời điểm ghép phải có thân thẳng, không bị dị dạng, hệ rễ phát triển tốt, không bị nhiễm các bệnh nguy hiểm truyền qua đất và tuyến trùng. Đường kính cổ rễ và chiều cao cây gốc ghép phải đạt kích thước tiêu chuẩn để đảm bảo tỷ lệ tiếp hợp tốt nhất.
- Yêu cầu đối với mắt ghép: Mắt ghép phải được khai thác từ cây đầu dòng hoặc vườn cây đầu dòng đã được cấp chứng nhận còn hiệu lực. Mắt ghép phải lấy từ những cành bánh tẻ khỏe mạnh ở tầng tán ngoài sáng, không mang mầm bệnh nguy hiểm, đặc biệt là bệnh vàng lá gân xanh (HLB) và bệnh tàn lụi (Tristeza).
- Yêu cầu về hình thái cây giống sau khi ghép: Cây giống thương phẩm xuất vườn phải đạt các chỉ tiêu hình thái bắt buộc bao gồm: chiều cao cây tính từ mặt bầu đất, đường kính thân (đo phía trên vết ghép từ 2 cm đến 5 cm), số lượng cành cấp 1 (nếu có), vết ghép đã liền da hoàn toàn, không bị biến dạng hoặc phình to bất thường. Hệ thống rễ phải phát triển mạnh, phân bố đều trong bầu đất, không bị hiện tượng xoắn rễ hay nghẹt rễ.
- Yêu cầu về tình trạng dịch hại và vệ sinh an toàn: Cây giống tuyệt đối không được mang các đối tượng dịch hại thuộc danh mục kiểm dịch thực vật của Việt Nam. Cây giống phải hoàn toàn sạch các bệnh virus và vi khuẩn nguy hiểm như bệnh Greening (HLB), bệnh Tristeza, bệnh loét do vi khuẩn (Xanthomonas albilineans), và bệnh ghẻ do nấm.
CÂY GIỐNG CAM, QUÝT, BƯỞI – YÊU CẦU KỸ THUẬT
Orange, Mandarin and Pummelo Grafted Seedling – Technical requirements
Lời nói đầu
TCVN 9032:2013 do Viện Nghiên cứu R au quả biên soạn, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đề nghị, Tổng cục Tiêu chuẩn đo lường chất lượng thẩm định, Bộ khoa học và Công nghệ công bố.
CÂY GIỐNG CAM, QUÝT, BƯỞI – YÊU CẦU KỸ THUẬT
Orange, Mandarin and Pummelo Grafted Seedling – Technical requirements
Tiêu chuẩn này quy định yêu cầu kỹ thuật của cây giống cây ăn quả thuộc 3 chủng loại: cam (Citrus sinensis), quýt (Citrus reticulata), cam Sành (Citrus nobilis Lour) và bưởi (Citrus grandish) nhân giống bằng phương pháp ghép.
Trong tiêu chuẩn này, các từ ngữ dưới đây được hiểu như sau:
2.1. Cây đầu dòng (Elite trees)
Cây có năng suất, chất lượng cao và ổn định, tính chống chịu tốt hơn hẳn các cây khác trong quần thể một giống (giống địa phương, giống mới chọn tạo, giống nhập nội) được cơ quan có thẩm quyền bình tuyển và được công nhận để làm nguồn vật liệu nhân giống.
2.2. Vườn cây đầu dòng (Budwood orchards)
Vườn cây được nhân bằng phương pháp vô tính từ cây đầu dòng; được cơ quan có thẩm quyền thẩm định và công nhận để làm nguồn vật liệu nhân giống.
2.3. Cây giống cây có múi sạch bệnh (Free disease citrus seedling)
Cây giống không tiềm ẩn các bệnh nguy hiểm do các loại virus, vi khuẩn gây ra, đặc biệt là các bệnh Greening và Tristeza.
2.4. Cây giống cấp So (So Seedling)
Cây được nhân giống vô tính từ cây đầu dòng cây có múi, được kiểm tra và xác nhận không mang mầm bệnh Greening và bệnh Tristeza. Cây So được sử dụng khai thác vật liệu nhân giống sản xuất cây S1.
2.5. Cây giống cấp S1 (S1 Seeding)
Cây được nhân giống vô tính từ cây So, được kiểm tra và xác nhận không mang mầm bệnh Greening và bệnh Tristeza. Cây S1 được sử dụng khai thác vật liệu nhân giống sản xuất cây S2.
2.6. Cây giống cấp S2 (S2 Seeding)
Cây được nhân giống vô tính từ cây S1, được kiểm tra và xác nhận không mang mầm bệnh Greening và bệnh Tristeza. Cây S2 được trồng lấy quả, không sử dụng khai thác vật liệu nhân giống.
2.7. Vật liệu nhân giống (Propagating materials)
Cành, mắt ghép sạch bệnh được khai thác từ So, S1 trồng trong nhà lưới cách ly môi giới truyền bệnh.
3. Yêu cầu kỹ thuật cây giống ghép
3.1. Yêu cầu đối với bầu cây
3.1.1. Hỗn hợp làm bầu:
Hỗn hợp bầu phải tơi xốp (độ xốp từ 20 đến 25%), thoáng khí và có khả năng giữ ẩm tốt và đủ nguồn dinh dưỡng. Nguyên liệu chính để làm hỗn hợp cần đảm bảo các yêu cầu sau:
- Đất: đất thịt có hàm lượng mùn trên 3% hoặc đất phù sa ven sông không nhiễm phèn, mặn được phơi khô, đập nhỏ.
- Cát: có kích thước hạt từ 0,05 mm đến 0,5 mm tương đương với cát vàng.
- Chất độn hữu cơ: mùn cưa, xơ dừa, trấu hun, rơm rạ, lõi bắp ngô, vỏ đậu, vỏ cây nghiền hoặc than bùn hoạt hóa.
- Trước hoặc sau khi đóng bầu và trước khi gieo hạt làm gốc ghép, giá thể ruột bầu cần được xử lý bằng thuốc trừ nấm.
3.1.2. Yêu cầu về túi bầu
- Bầu được làm bằng polyetylen, có độ dày 0,2 mm;
- Hình dạng túi bầu: có hình khối trụ tròn;
- Kích thước túi bầu (đường kính x chiều cao) tối thiểu từ 10 đến 12 x từ 20 đến 22 cm, có thể làm to hơn tùy vào điều kiện sinh thái từng vùng. Lỗ thoát nước được phân bố đều ở nửa dưới của bầu (thành bầu và đáy bầu) khoảng từ 12 đến 16 lỗ/bầu, với kích thước từ 6 đến 8 mm.
3.2. Yêu cầu đối với gốc ghép
3.2.1. Giống làm gốc ghép
Giống đa phôi, sinh trưởng khỏe; được nghiên cứu, thử nghiệm có tính tương hợp với giống sản xuất, chống chịu tốt với điều kiện môi trường bất thuận và một số bệnh nguy hiểm như Greening, Tristeza…
3.2.2. Hình thái và sinh trưởng
Sinh trưởng khỏe, lá xanh đậm, không có dấu hiệu của các loại sâu bệnh hại nguy hiểm.
3.2.3. Kích thước
Chiều cao từ 40 đến 60 cm, đường kính gốc (cách mặt bầu 20 cm) đạt từ 0,6 đến 0,8 cm.
3.3. Yêu cầu đối với cây lấy mắt ghép và mắt ghép.
3.3.1. Cây cung cấp vật liệu nhân giống
Cây So, S1, sạch bệnh virus, vi khuẩn được trồng trong điều kiện nhà lưới cách ly môi giới truyền bệnh, tuổi trên 1 năm và trong thời gian hiệu lực của Giấy công nhận nguồn giống.
3.3.2. Yêu cầu đối với vật liệu nhân giống
Cành bánh tẻ, đã hóa gỗ, sinh trưởng khỏe, mắt ghép lộ rõ ở đỉnh sinh trưởng.
3.4. Yêu cầu về cây giống xuất vườn
3.4.1. Hình thái và sinh trưởng
Cây sinh trưởng khỏe, lá xanh đậm, có từ 1 đến 3 cành cấp 1, không có dấu hiệu của các loại sâu bệnh nguy hiểm.
3.4.2. Tuổi cây giống
Tuổi cây giống không quá 2 năm, kể cả thời gian trồng hạt gốc ghép.
3.4.3. Kích thước
Kích thước cây giống xuất vườn phân làm hai loại và phải đảm bảo các chỉ tiêu quy định tại Bảng 1.
Bảng 1 - Yêu cầu về kích thước cây giống khi xuất vườn
| TT | Chỉ tiêu | Loại I | Loại II | ||||
| Cam | Quýt | Bưởi | Cam | Quýt | Bưởi | ||
| 1 | Chiều cao cây tính từ mặt bầu (cm) | > 60 | > 60 | > 60 | 50 – 60 | 50 – 60 | 50 – 60 |
| 2 | Chiều dài cành ghép tính từ vết ghép đến ngọn cành dài nhất (cm) | > 40 | > 40 | > 40 | 30-40 | 30-40 | 30-40 |
| 3 | Đường kính gốc ghép đo cách mặt bầu 10 cm (cm) | > 0,8 | > 0,8 | > 0,8 | 0,6–0,8 | 0,6–0,8 | 0,6–0,8 |
| 4 | Đường kính cành ghép đo trên vết ghép 2 cm (cm) | > 0,7 | > 0,7 | > 0,7 | 0,5-0,6 | 0,5-0,6 | 0,5-0,6 |
| 5 | Số cành cấp I | 2-3 | 2-3 | 2-3 | 1-3 | 1-3 | 1-3 |
4.1. Thời điểm kiểm tra : Khi xuất vườn
4.2. Kiểm tra chất lượng cây giống:
Việc lấy mẫu kiểm tra phải do người lấy mẫu do cơ quan có thẩm quyền chỉ định thực hiện. Số lượng cây giống lấy mẫu để kiểm tra mỗi chỉ tiêu do người lấy mẫu quyết định. Các chỉ tiêu và phương pháp kiểm tra cây giống xuất vườn được quy định trong Bảng 2.
Bảng 2 – Chỉ tiêu và phương pháp kiểm tra cây giống xuất vườn
| Tên chỉ tiêu | Phương pháp kiểm tra |
| 1. Hình thái chung | Quan sát bằng mắt thường và mô tả bằng từ ngữ |
| 2. Bộ lá | Quan sát bằng mắt thường và mô tả bằng từ ngữ |
| 3. Đường kính thân | Sử dụng thước kẹp có độ chính xác 0,1 mm, đo tại vị trí phía trên vết ghép 2cm |
| 4. Chiều cao | Sử dụng thước dây có độ chính xác 1 mm, đo từ mặt bầu tới đỉnh sinh trưởng của phần thân ghép |
| 5. Tuổi cây | Kiểm tra nhật ký/hồ sơ của cơ sở sản xuất cây giống liên quan đến thời gian ghép của từng lô cây giống |
| 6. Sâu bệnh | Quan sát bằng mắt thường hoặc kính lúp |
| 7. Độ chuẩn giống | Đánh giá dựa vào hồ sơ nguồn gốc vật liệu nhân giống, giống gốc ghép, mô tả các hình thái, chỉ tiêu đặc trưng của giống |
5.1. Vật liệu làm nhãn
Vật liệu của nhãn phải có đặc tính chống thấm ướt, không quá cứng tạo ra nguy cơ làm trầy xước các bộ phận của cây.
5.2. Ghi nhãn
Trên nhãn phải bao gồm các thông tin sau:
- Tên giống, các chỉ tiêu chất lượng chính;
- Mã hiệu nguồn giống;
- Mã hiệu lô giống;
- Tên và địa chỉ cơ sở sản xuất;
- Ngày kiểm định;
- Người kiểm định cây giống;
- Ngày xuất vườn và thời gian sử dụng.
5.3. Vị trí nhãn
Mã hiệu nguồn giống, mã hiệu lô giống, tên và địa chỉ cơ sở sản xuất có thể được in trên túi bầu hoặc trên đai buộc gắn trên phần gốc của từng cây giống. Các thông tin về ngày kiểm định, tên người kiểm định cây giống và thời vụ trồng ghi trên đai buộc gắn trên phần gốc của từng cây giống khi cây giống đạt các yêu cầu kỹ thuật nêu trong mục 3.4.
THƯ MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] 10TCN 631-2006 Cây giống cam quýt – yêu cầu kỹ thuật
[2] 10TCN 629-2006 Cây giống bưởi – yêu cầu kỹ thuật
- 1 Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 9015-1:2011 về Cây trồng - Xác định hàm lượng canxi và magiê tổng số - Phần 1: Phương pháp thể tích
- 2 Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 9015-2:2011 về Cây trồng - Xác định hàm lượng canxi và magiê tổng số - Phần 2: Phương pháp quang phổ hấp thụ nguyên tử
- 3 Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 10746:2015 (CODEX STAN 214-1999 with amendment 2011) về Bưởi quả tươi
- 1 Quyết định 2339/QĐ-BKHCN năm 2013 công bố Tiêu chuẩn quốc gia về giống cây trồng do Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành
- 2 Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 9015-1:2011 về Cây trồng - Xác định hàm lượng canxi và magiê tổng số - Phần 1: Phương pháp thể tích
- 3 Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 9015-2:2011 về Cây trồng - Xác định hàm lượng canxi và magiê tổng số - Phần 2: Phương pháp quang phổ hấp thụ nguyên tử
- 4 Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 10746:2015 (CODEX STAN 214-1999 with amendment 2011) về Bưởi quả tươi