Luật Bảo vệ và phát triển rừng năm 1991 là văn bản pháp lý quan trọng đặt nền móng cho công tác quản lý, bảo vệ, phát triển và sử dụng tài nguyên rừng tại Việt Nam. Đạo luật này quy định rõ ràng về quyền sở hữu, phân loại rừng, trách nhiệm của các cơ quan nhà nước, quyền và nghĩa vụ của chủ rừng, cũng như vai trò chuyên trách của lực lượng kiểm lâm nhằm bảo vệ môi trường sinh thái và phát triển kinh tế lâm nghiệp bền vững.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

Luật áp dụng đối với mọi cơ quan nhà nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, đơn vị lực lượng vũ trang nhân dân và mọi cá nhân trong nước cũng như nước ngoài có hoạt động liên quan đến việc quản lý, bảo vệ, phát triển và sử dụng rừng, đất lâm nghiệp trên lãnh thổ Việt Nam.

1. Quy định chung về rừng và đất lâm nghiệp

• Khái niệm rừng và đất lâm nghiệp: Rừng bao gồm rừng tự nhiên và rừng trồng trên đất lâm nghiệp, gồm thực vật rừng, động vật rừng và các yếu tố tự nhiên liên quan. Đất lâm nghiệp gồm đất có rừng và đất không có rừng được quy hoạch để gây trồng rừng (đất trồng rừng).
• Chế độ sở hữu và quản lý: Nhà nước thống nhất quản lý rừng và đất trồng rừng. Rừng tự nhiên và rừng trồng bằng vốn nhà nước thuộc sở hữu nhà nước. Rừng trồng bằng nguồn vốn ngoài ngân sách nhà nước thì sản phẩm thực vật thuộc sở hữu của tổ chức, cá nhân bỏ vốn.
• Bảo hộ và khuyến khích đầu tư: Nhà nước bảo hộ quyền lợi hợp pháp của chủ rừng; khuyến khích đầu tư lao động, vật tư, tiền vốn và áp dụng khoa học công nghệ vào việc gây trồng, bảo vệ, khai thác, chế biến lâm sản theo hướng kết hợp nông - lâm - ngư nghiệp.
• Nghĩa vụ chung: Mọi cơ quan, tổ chức, đơn vị vũ trang và công dân đều có nghĩa vụ bảo vệ, phát triển rừng và bảo vệ môi trường sinh thái. Nghiêm cấm mọi hành vi hủy hoại tài nguyên rừng.

2. Phân loại rừng theo mục đích sử dụng

Căn cứ vào mục đích sử dụng chủ yếu, tài nguyên rừng được phân thành ba loại chính:

• Rừng phòng hộ: Sử dụng chủ yếu để bảo vệ nguồn nước, bảo vệ đất, chống xói mòn, hạn chế thiên tai, điều hòa khí hậu và bảo vệ môi trường sinh thái. Rừng phòng hộ được chia thành: rừng phòng hộ đầu nguồn; rừng phòng hộ chắn gió, chắn cát bay; rừng phòng hộ chắn sóng, lấn biển; rừng phòng hộ bảo vệ môi trường sinh thái.
• Rừng đặc dụng: Sử dụng chủ yếu để bảo tồn thiên nhiên, mẫu chuẩn hệ sinh thái rừng quốc gia, nguồn gen sinh vật; nghiên cứu khoa học; bảo vệ di tích lịch sử, văn hóa, danh lam thắng cảnh và phục vụ du lịch, nghỉ ngơi. Rừng đặc dụng gồm: vườn quốc gia; khu bảo tồn thiên nhiên; khu rừng văn hóa - xã hội, nghiên cứu thí nghiệm.
• Rừng sản xuất: Sử dụng chủ yếu để sản xuất, kinh doanh gỗ, lâm sản, đặc sản rừng, động vật rừng kết hợp phòng hộ và bảo vệ môi trường sinh thái.

3. Nội dung và thẩm quyền quản lý nhà nước về lâm nghiệp

• Nội dung quản lý nhà nước: Bao gồm điều tra, phân loại, phân định ranh giới rừng và đất trồng rừng; lập quy hoạch, kế hoạch bảo vệ và phát triển rừng; ban hành và tổ chức thực hiện các chế độ, thể lệ quản lý; giao và thu hồi rừng, đất trồng rừng; đăng ký địa chính, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng; thanh tra, kiểm tra và giải quyết các tranh chấp liên quan.
• Hệ thống cơ quan quản lý: Hội đồng bộ trưởng thống nhất quản lý nhà nước trên phạm vi cả nước. Ủy ban nhân dân (UBND) các cấp thực hiện quản lý trong phạm vi địa phương. Bộ Lâm nghiệp và cơ quan quản lý lâm nghiệp địa phương có trách nhiệm giúp Hội đồng bộ trưởng và UBND các cấp tổ chức thực hiện.
• Thẩm quyền giao rừng, đất trồng rừng:
  • Chủ tịch Hội đồng bộ trưởng: Quyết định xác lập và giao các khu rừng phòng hộ, rừng đặc dụng có tầm quan trọng quốc gia; giao các khu rừng sản xuất quan trọng cho tổ chức lâm nghiệp quốc doanh.
  • Chủ tịch UBND cấp tỉnh: Quyết định xác lập và giao các khu rừng phòng hộ, đặc dụng cấp quốc gia (theo ủy quyền) hoặc cấp địa phương cho các ban quản lý; giao rừng sản xuất địa phương cho các tổ chức kinh tế, xã hội, lực lượng vũ trang, doanh nghiệp tư nhân.
  • Chủ tịch UBND cấp huyện: Quyết định giao rừng sản xuất cho hợp tác xã, tập đoàn sản xuất và cá nhân theo quy hoạch của tỉnh.
• Thu hồi rừng và đất trồng rừng: Nhà nước thu hồi trong các trường hợp: tổ chức giải thể hoặc cá nhân chết không có người thừa kế hợp pháp; chủ rừng tự nguyện trả lại; chủ rừng không tiến hành hoạt động lâm nghiệp trong 12 tháng liên tục không có lý do chính đáng; sử dụng sai mục đích hoặc vi phạm nghiêm trọng pháp luật lâm nghiệp; thu hồi phục vụ nhu cầu quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia hoặc tình trạng khẩn cấp. Cơ quan có thẩm quyền giao rừng nào thì có quyền thu hồi rừng đó.
• Giải quyết tranh chấp: Tranh chấp về quyền sử dụng đất lâm nghiệp giải quyết theo Luật Đất đai. Tranh chấp về thực vật, động vật rừng, công trình kiến trúc, tài sản và đền bù thiệt hại trên đất lâm nghiệp do Tòa án nhân dân giải quyết.

4. Quy định về bảo vệ rừng và phòng chống xâm hại

• Biện pháp bảo vệ chung: Nghiêm cấm các hành vi phá rừng, đốt rừng, lấn chiếm rừng, đất trồng rừng; khai thác, mua bán, vận chuyển lâm sản, săn bắt động vật rừng và chăn thả gia súc trái phép. Việc khai thác thực vật và săn bắt động vật rừng phải tuân thủ quy định nghiêm ngặt, đặc biệt là các loài quý hiếm thuộc danh mục bảo vệ đặc biệt của Hội đồng bộ trưởng.
• Phòng cháy và chữa cháy rừng: Chủ rừng chịu trách nhiệm chính trong việc thực hiện các biện pháp phòng, chữa cháy rừng. Cơ quan lâm nghiệp các cấp xây dựng phương án, dự báo cháy rừng và trang bị phương tiện kỹ thuật. Khi xảy ra cháy, UBND các cấp có quyền huy động mọi lực lượng, phương tiện tại chỗ để chữa cháy.
• Phòng trừ sâu bệnh: Chủ rừng phải chủ động phòng trừ sâu bệnh hại rừng. Nhà nước khuyến khích áp dụng các biện pháp lâm sinh và sinh học để bảo vệ hệ sinh thái rừng.
• Hoạt động trong rừng và xuất nhập khẩu lâm sản: Các hoạt động dài ngày hoặc có nguy cơ gây hại trong rừng phải được chủ rừng chấp thuận hoặc cơ quan lâm nghiệp cho phép. Việc xuất khẩu thực vật, động vật rừng và nhập khẩu các giống lâm nghiệp mới phải được Bộ Lâm nghiệp phê duyệt và bảo đảm các quy định kiểm dịch quốc gia.

5. Chế độ quản lý và sử dụng đối với từng loại rừng

• Đối với rừng phòng hộ: Phải thành lập Ban quản lý để lập và thực hiện phương án trình duyệt. Việc khai thác lâm sản, tận thu và sản xuất kết hợp không được làm suy giảm chức năng phòng hộ của rừng. Tổ chức, cá nhân nhận khoán bảo vệ, gây trồng rừng phòng hộ được hưởng sản phẩm do mình kết hợp làm ra.
• Đối với rừng đặc dụng: Phải thành lập Ban quản lý và hoạt động theo quy chế riêng. Các phân khu bảo tồn nghiêm ngặt thuộc vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên phải được bảo vệ tuyệt đối. Hoạt động tham quan, nghiên cứu khoa học phải được phép của Ban quản lý, không làm thay đổi cảnh quan, không mang chất cháy nổ, hóa chất độc hại vào rừng và không gây ô nhiễm môi trường.
• Đối với rừng sản xuất:
  • Rừng tự nhiên: Chủ rừng phải lập phương án sản xuất kinh doanh trình duyệt; khoanh nuôi bảo vệ diện tích rừng nghèo kiệt; khai thác theo đúng thiết kế kỹ thuật và phải đóng cửa rừng để nuôi dưỡng sau khi khai thác.
  • Rừng trồng: Chủ rừng phải có kế hoạch gieo trồng, chăm sóc phù hợp quy hoạch; khai thác đúng tuổi rừng; sau khi khai thác phải tiến hành trồng lại ngay vào vụ kế tiếp hoặc áp dụng biện pháp tái sinh tự nhiên.

6. Quyền và nghĩa vụ của chủ rừng

• Quyền lợi của chủ rừng: Được sử dụng rừng, đất trồng rừng ổn định, lâu dài; chủ động sản xuất, kinh doanh; hưởng thành quả lao động và kết quả đầu tư; được quyền thừa kế, chuyển nhượng, bán thành quả đầu tư; được đền bù, bồi hoàn giá trị khi Nhà nước thu hồi đất vì mục đích công cộng; được hỗ trợ kỹ thuật, vốn và được Nhà nước bảo hộ quyền lợi hợp pháp.
• Nghĩa vụ của chủ rừng: Sử dụng rừng và đất trồng rừng đúng mục đích, đúng ranh giới; chấp hành nghiêm chỉnh các quy định pháp luật về bảo vệ và phát triển rừng; thực hiện đền bù, bồi hoàn cho chủ cũ khi nhận đất; thực hiện đầy đủ nghĩa vụ nộp thuế theo quy định của pháp luật.

7. Hợp tác quốc tế và vai trò của lực lượng Kiểm lâm

• Hợp tác quốc tế: Nhà nước khuyến khích tổ chức, cá nhân nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoài đầu tư vào bảo vệ, gây trồng rừng và chế biến lâm sản. Việc giao rừng, đất trồng rừng cho tổ chức, cá nhân nước ngoài do Hội đồng bộ trưởng quyết định. Các thỏa thuận hợp tác quốc tế phải phù hợp với pháp luật Việt Nam, trừ trường hợp điều ước quốc tế có quy định khác.
• Lực lượng Kiểm lâm: Là lực lượng chuyên trách quản lý và bảo vệ rừng, tổ chức thành hệ thống thống nhất dưới sự lãnh đạo của Bộ trưởng Bộ Lâm nghiệp và sự chỉ đạo của chính quyền địa phương. Kiểm lâm có nhiệm vụ thanh tra, kiểm tra việc thi hành pháp luật lâm nghiệp, đấu tranh ngăn chặn vi phạm và tuyên truyền nhân dân bảo vệ rừng. Khi thi hành công vụ, kiểm lâm có quyền yêu cầu cung cấp tài liệu, kiểm tra hiện trường, đình chỉ hành vi vi phạm, xử phạt hành chính hoặc khởi tố, điều tra hình sự theo quy định.

8. Khen thưởng, xử lý vi phạm và hiệu lực thi hành

• Khen thưởng và đãi ngộ: Tổ chức, cá nhân có thành tích xuất sắc trong bảo vệ và phát triển rừng được khen thưởng. Người bị thiệt hại tài sản hoặc tính mạng khi tham gia đấu tranh chống vi phạm pháp luật về rừng được đền bù, đãi ngộ theo chế độ chung của Nhà nước.
• Xử lý vi phạm: Người có hành vi phá rừng, đốt rừng, hủy hoại tài nguyên rừng, săn bắt động vật hoang dã, mua bán lâm sản trái phép tùy theo mức độ vi phạm sẽ bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự. Cán bộ lợi dụng chức vụ, quyền hạn vi phạm các quy định về giao đất, thu hồi đất, cho phép chuyển mục đích sử dụng rừng trái phép hoặc bao che cho người vi phạm cũng sẽ bị xử lý kỷ luật hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự. Người gây thiệt hại phải bồi thường theo quy định.
• Hiệu lực thi hành: Luật Bảo vệ và phát triển rừng năm 1991 bãi bỏ toàn bộ các quy định trước đây trái với Luật này. Hội đồng bộ trưởng chịu trách nhiệm quy định chi tiết thi hành Luật và ban hành chế độ quản lý đối với cây lâm nghiệp trồng phân tán ngoài đất lâm nghiệp.