Nghị định 05/1999/NĐ-CP do Chính phủ ban hành, có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01 tháng 5 năm 1999, quy định chi tiết về Chứng minh nhân dân. Đây là văn bản pháp lý quan trọng thay thế Quyết định số 143/CP ngày 09 tháng 8 năm 1976 của Hội đồng Chính phủ, thiết lập các quy tắc đồng bộ về việc cấp, quản lý, sử dụng và kiểm tra Chứng minh nhân dân trên phạm vi toàn quốc.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

Nghị định áp dụng đối với mọi công dân Việt Nam từ đủ 14 tuổi trở lên, đang cư trú trên lãnh thổ Việt Nam. Mỗi công dân có nghĩa vụ đến cơ quan công an nơi đăng ký hộ khẩu thường trú để làm thủ tục cấp Chứng minh nhân dân và chỉ được sở hữu một Chứng minh nhân dân với một số định danh duy nhất.

Khái niệm, quy cách và thời hạn sử dụng của Chứng minh nhân dân

Chứng minh nhân dân là một loại giấy tờ tùy thân của công dân do cơ quan Công an có thẩm quyền chứng nhận về những đặc điểm riêng và nội dung cơ bản của mỗi công dân trong độ tuổi luật định. Mục đích của giấy tờ này là bảo đảm thuận tiện cho công dân thực hiện các quyền, nghĩa vụ trong đi lại và giao dịch trên lãnh thổ Việt Nam.

Quy cách và thời hạn sử dụng được quy định cụ thể như sau:

• Hình dáng và kích thước: Hình chữ nhật, chiều dài 85,6 mm, chiều rộng 53,98 mm. Hai mặt in hoa văn màu xanh trắng nhạt.
• Thời hạn sử dụng: Có giá trị sử dụng trong vòng 15 năm kể từ ngày cấp.
• Mặt trước: Bên trái gồm hình Quốc huy nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (đường kính 1,9 cm), ảnh chân dung người được cấp (cỡ 3 x 4 cm) và thời hạn sử dụng. Bên phải gồm tiêu ngữ quốc gia, dòng chữ "Chứng minh nhân dân" màu đỏ, số chứng minh, họ tên khai sinh, giới tính, tên thường gọi, ngày tháng năm sinh, nguyên quán và nơi thường trú.
• Mặt sau: Phía trên cùng là mã vạch 2 chiều. Bên trái có 2 ô vân tay (ngón trỏ trái ở trên, ngón trỏ phải ở dưới). Bên phải ghi họ tên bố, họ tên mẹ, đặc điểm nhận dạng, ngày tháng năm cấp, chức danh người cấp ký tên và đóng dấu.

Các đối tượng tạm thời chưa được cấp Chứng minh nhân dân

Nghị định quy định rõ các trường hợp tạm thời chưa được cấp bao gồm:

• Người đang bị tạm giam, đang thi hành án phạt tù tại trại giam.
• Người đang chấp hành quyết định đưa vào trường giáo dưỡng, cơ sở giáo dục hoặc cơ sở chữa bệnh.
• Người đang mắc bệnh tâm thần hoặc các bệnh khác làm mất khả năng điều khiển hành vi của mình.

Các trường hợp này sau khi khỏi bệnh, hết thời hạn tạm giam, chấp hành xong án phạt tù hoặc hết thời hạn chấp hành các biện pháp xử lý hành chính nêu trên thì sẽ được làm thủ tục cấp Chứng minh nhân dân.

Quy định về việc đổi và cấp lại Chứng minh nhân dân

Công dân phải thực hiện thủ tục đổi hoặc cấp lại trong các trường hợp sau:

• Trường hợp phải đổi: Chứng minh nhân dân hết thời hạn sử dụng; bị hư hỏng không sử dụng được; thay đổi họ, tên, chữ đệm, ngày tháng năm sinh; thay đổi nơi đăng ký hộ khẩu thường trú ngoài phạm vi tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương; hoặc khi có sự thay đổi về đặc điểm nhận dạng.
• Trường hợp phải cấp lại: Khi công dân bị mất Chứng minh nhân dân.

Thủ tục và thời hạn cấp Chứng minh nhân dân

Quy trình thực hiện thủ tục cấp mới, đổi hoặc cấp lại được phân định rõ ràng:

• Đối với cấp mới: Công dân xuất trình hộ khẩu thường trú, chụp ảnh, in vân tay, khai các biểu mẫu theo quy định và nộp lại Chứng minh nhân dân cũ đã cấp theo Quyết định số 143/CP (nếu có).
• Đối với đổi, cấp lại: Công dân phải nộp đơn trình bày rõ lý do (có xác nhận của Công an cấp xã nơi đăng ký hộ khẩu thường trú), xuất trình hộ khẩu thường trú, xuất trình quyết định thay đổi thông tin hộ tịch (nếu có), chụp ảnh, in vân tay hai ngón trỏ, khai tờ khai và nộp lại Chứng minh nhân dân cũ đã hết hạn, hư hỏng hoặc có thay đổi nội dung.
• Thời hạn giải quyết: Cơ quan công an phải hoàn thành việc cấp Chứng minh nhân dân trong thời gian sớm nhất kể từ khi nhận đủ hồ sơ hợp lệ. Thời gian tối đa không quá 15 ngày đối với khu vực thành phố, thị xã và không quá 30 ngày đối với các địa bàn khác.
• Lệ phí: Công dân khi thực hiện cấp lần đầu, đổi hoặc cấp lại phải nộp lệ phí theo quy định của pháp luật.

Quy định về sử dụng và kiểm tra Chứng minh nhân dân

Việc sử dụng và kiểm tra được điều chỉnh chặt chẽ nhằm bảo đảm an ninh trật tự:

• Sử dụng: Công dân dùng Chứng minh nhân dân để chứng nhận nhân thân, phải mang theo khi đi lại, giao dịch và xuất trình khi người có thẩm quyền yêu cầu. Số Chứng minh nhân dân được dùng để ghi vào các loại giấy tờ khác. Nghiêm cấm mọi hành vi làm giả, tẩy xóa, sửa chữa, cho thuê, cho mượn hoặc thế chấp Chứng minh nhân dân.
• Kiểm tra: Cán bộ, công chức, người của các cơ quan, tổ chức được giao nhiệm vụ bảo vệ hoặc giải quyết công việc liên quan có quyền yêu cầu công dân xuất trình Chứng minh nhân dân. Cán bộ, chiến sĩ Công an nhân dân và Công an xã trong khi làm nhiệm vụ được quyền kiểm tra Chứng minh nhân dân tại nơi công cộng hoặc trong phạm vi địa bàn quản lý.

Thu hồi, tạm giữ và thẩm quyền xử lý Chứng minh nhân dân

Nghị định phân định rõ các trường hợp thu hồi, tạm giữ và thẩm quyền tương ứng:

• Trường hợp thu hồi: Áp dụng khi công dân bị tước hoặc thôi quốc tịch Việt Nam, hoặc ra nước ngoài định cư. Thẩm quyền thu hồi thuộc về cơ quan Công an nơi làm thủ tục cấp, đổi, cấp lại.
• Trường hợp tạm giữ: Áp dụng khi công dân có hành vi vi phạm hành chính phải bị tạm giữ giấy tờ; hoặc khi bị tạm giam, thi hành án phạt tù, chấp hành quyết định đưa vào trường giáo dưỡng, cơ sở giáo dục, cơ sở chữa bệnh. Công dân được nhận lại giấy tờ sau khi chấp hành xong các quyết định xử lý hoặc hết thời hạn tạm giam, chấp hành xong án phạt.
• Thẩm quyền tạm giữ: Người có thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính; Công an cấp huyện nơi công dân đăng ký hộ khẩu thường trú; cơ quan thi hành lệnh tạm giam, thi hành án phạt tù hoặc thi hành các quyết định đưa vào cơ sở giáo dục, trường giáo dưỡng, cơ sở chữa bệnh.

Khiếu nại, tố cáo, khen thưởng và xử lý vi phạm

• Khiếu nại, tố cáo: Công dân và tổ chức có quyền khiếu nại, tố cáo các hành vi vi phạm pháp luật về cấp, quản lý và sử dụng Chứng minh nhân dân. Cơ quan, cá nhân có thẩm quyền phải giải quyết theo quy định pháp luật.
• Khen thưởng: Tổ chức, cá nhân có thành tích xuất sắc trong việc thực hiện Nghị định sẽ được khen thưởng theo chế độ chung của Nhà nước.
• Xử lý vi phạm: Cán bộ, chiến sĩ Công an có hành vi sai phạm trong công tác cấp, quản lý sẽ bị xử lý kỷ luật hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự. Người dân vi phạm quy định về cấp, sử dụng Chứng minh nhân dân sẽ bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tùy theo tính chất, mức độ vi phạm.

Hiệu lực thi hành và trách nhiệm tổ chức thực hiện

Nghị định 05/1999/NĐ-CP có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01 tháng 5 năm 1999, thay thế hoàn toàn Quyết định số 143/CP ngày 09 tháng 8 năm 1976 của Hội đồng Chính phủ.

Bộ trưởng Bộ Công an chịu trách nhiệm tổ chức thực hiện, hướng dẫn thủ tục cấp, đổi và kiểm tra việc thi hành. Bộ Tài chính phối hợp với Bộ Công an thống nhất kế hoạch sản xuất mẫu và hướng dẫn việc thu, nộp, quản lý, sử dụng lệ phí. Các Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ và Chủ tịch Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chịu trách nhiệm thi hành nghiêm túc Nghị định này.