Nghị định 109/2002/NĐ-CP được ban hành bởi Chính phủ nhằm sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 195/CP ngày 31 tháng 12 năm 1994 hướng dẫn thi hành Bộ luật Lao động về thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi. Văn bản này tập trung điều chỉnh các quy định về đối tượng áp dụng, giới hạn giờ làm thêm và chế độ làm việc đối với các ngành nghề có tính chất đặc biệt, bắt đầu áp dụng từ ngày 01 tháng 01 năm 2003.

Phạm vi và đối tượng áp dụng quy định về thời giờ làm việc, nghỉ ngơi

Nghị định xác định rõ các đối tượng áp dụng chế độ thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi bao gồm người lao động làm việc trong các tổ chức, doanh nghiệp sau:

• Doanh nghiệp thành lập, hoạt động theo Luật Doanh nghiệp Nhà nước.
• Doanh nghiệp thành lập, hoạt động theo Luật Doanh nghiệp.
• Doanh nghiệp hoạt động theo Luật Đầu tư nước ngoài tại Việt Nam.
• Doanh nghiệp của tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội.
• Hợp tác xã hoạt động theo Luật Hợp tác xã có sử dụng lao động theo chế độ hợp đồng lao động.
• Các cơ sở giáo dục, y tế, văn hoá, thể thao thành lập theo Nghị định số 73/1999/NĐ-CP về chính sách khuyến khích xã hội hoá đối với các hoạt động trong các lĩnh vực này.
• Tổ hợp tác, hộ kinh doanh cá thể, hộ gia đình và cá nhân có thuê mướn lao động.
• Các cơ quan, tổ chức quốc tế hoặc nước ngoài đóng trên lãnh thổ Việt Nam có sử dụng lao động là người Việt Nam, trừ trường hợp điều ước quốc tế mà Việt Nam ký kết hoặc gia nhập có quy định khác.

Bên cạnh đó, Nghị định này cũng được áp dụng đối với công chức, viên chức trong các cơ quan hành chính, sự nghiệp; người giữ các chức vụ được bầu, cử hoặc bổ nhiệm thuộc tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, các đoàn thể nhân dân; và người thuộc lực lượng quân đội nhân dân, công an nhân dân (trừ trường hợp các văn bản pháp luật riêng cho từng đối tượng có quy định khác).

Quy định chi tiết về giới hạn thời giờ làm thêm

Nghị định quy định chặt chẽ về giới hạn và điều kiện tổ chức làm thêm giờ nhằm bảo vệ quyền lợi và sức khỏe của người lao động:

• Giới hạn chung: Thời giờ làm thêm không được vượt quá 50% số giờ làm việc được quy định trong mỗi ngày đối với từng loại công việc. Trong trường hợp quy định thời giờ làm việc theo tuần thì tổng cộng thời giờ làm việc bình thường và thời giờ làm thêm trong một ngày không vượt quá 12 giờ. Tổng số thời giờ làm thêm trong một năm không vượt quá 200 giờ, trừ các trường hợp đặc biệt.
• Các trường hợp được thỏa thuận làm thêm đến 200 giờ/năm: Người sử dụng lao động và người lao động có thể thoả thuận làm thêm không quá 200 giờ trong một năm trong các trường hợp: xử lý sự cố trong sản xuất; giải quyết công việc cấp bách không thể trì hoãn; xử lý kịp thời các mặt hàng tươi sống, công trình xây dựng và sản phẩm do yêu cầu nghiêm ngặt của công nghệ không thể bỏ dở được; giải quyết công việc đòi hỏi lao động có trình độ chuyên môn kỹ thuật cao mà thị trường lao động không cung ứng đầy đủ, kịp thời được.
• Trường hợp đặc biệt được làm thêm từ trên 200 giờ đến tối đa 300 giờ/năm:
  • Đối với doanh nghiệp sản xuất, gia công hàng xuất khẩu: Áp dụng cho các doanh nghiệp, cơ sở sản xuất, kinh doanh có sản xuất hoặc gia công hàng xuất khẩu bao gồm sản phẩm dệt, may, da, giày và chế biến thuỷ sản nếu phải giải quyết công việc cấp bách, không thể trì hoãn do yêu cầu cấp thiết hoặc tính chất thời vụ của sản xuất, hoặc do yếu tố khách quan không dự liệu trước. Khi thực hiện, doanh nghiệp phải thoả thuận với người lao động; nếu người lao động làm việc trong ngày từ 10 giờ trở lên thì phải bố trí cho họ được nghỉ thêm ít nhất 30 phút tính vào giờ làm việc (ngoài thời giờ nghỉ ngơi trong ca bình thường); và trong 7 ngày liên tục phải bố trí cho người lao động được nghỉ ít nhất 24 giờ liên tục.
  • Đối với các doanh nghiệp, cơ sở sản xuất kinh doanh khác: Nếu có các điều kiện tương tự như trên và có nhu cầu làm thêm từ trên 200 giờ đến 300 giờ trong một năm thì phải xin phép và được sự đồng ý của Bộ, ngành quản lý trực tiếp (đối với doanh nghiệp thuộc Bộ, ngành quản lý) hoặc Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (đối với các doanh nghiệp khác).
• Trường hợp khẩn cấp khắc phục hậu quả thiên tai, dịch bệnh: Trong trường hợp phải khắc phục hậu quả nghiêm trọng do thiên tai, địch họa, hỏa hoạn, dịch bệnh trong phạm vi doanh nghiệp, cơ quan, tổ chức thì người sử dụng lao động được phép huy động làm thêm giờ vượt quá giới hạn thông thường, nhưng bắt buộc phải được sự thỏa thuận của người lao động.

Chế độ làm việc và nghỉ ngơi đối với các công việc có tính chất đặc biệt

Đối với các công việc có tính chất đặc thù, Nghị định giao quyền cho các Bộ, ngành trực tiếp quản lý quy định cụ thể thời giờ làm việc và thời giờ nghỉ ngơi sau khi thoả thuận với Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội. Các công việc đặc biệt này bao gồm:

• Vận tải đường bộ, đường sắt, đường thuỷ, đường hàng không.
• Thăm dò và khai thác dầu khí trên biển.
• Hoạt động trong các lĩnh vực nghệ thuật.
• Sử dụng kỹ thuật bức xạ và hạt nhân, ứng dụng kỹ thuật sóng cao tần.
• Công việc của thợ lặn và thợ mỏ hầm lò.
• Các công việc sản xuất có tính thời vụ và các công việc gia công hàng xuất khẩu theo đơn đặt hàng.
• Các công việc phải thường trực liên tục 24/24 giờ.

Hiệu lực thi hành và điều khoản bãi bỏ

Nghị định 109/2002/NĐ-CP chính thức có hiệu lực kể từ ngày 01 tháng 01 năm 2003.

Nghị định này bãi bỏ Nghị định số 10/1999/NĐ-CP ngày 01 tháng 3 năm 1999 của Chính phủ về việc bổ sung Nghị định số 195/CP ngày 31 tháng 12 năm 1994. Các Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ, Thủ trưởng cơ quan thuộc Chính phủ, Chủ tịch Uỷ ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chịu trách nhiệm thi hành Nghị định này.