Nghị định 16/2001/NĐ-CP được ban hành bởi Chính phủ do Thủ tướng Phan Văn Khải ký, quy định chi tiết về tổ chức và hoạt động của công ty cho thuê tài chính tại Việt Nam. Nghị định này thay thế cho Nghị định số 64/CP ngày 09 tháng 10 năm 1995, tạo lập khung pháp lý toàn diện cho hoạt động tín dụng trung và dài hạn thông qua hình thức cho thuê máy móc, thiết bị, phương tiện vận chuyển và các động sản khác.

Phạm vi điều chỉnh và Đối tượng áp dụng

• Phạm vi điều chỉnh: Quy định về việc thành lập, tổ chức hoạt động, quản trị, điều hành, nghiệp vụ cho thuê tài chính, chế độ tài chính, kế toán, thanh tra, giải thể và phá sản đối với các công ty cho thuê tài chính hoạt động trên lãnh thổ Việt Nam và hoạt động cho thuê tài chính ra nước ngoài.
• Đối tượng áp dụng: Các công ty cho thuê tài chính được thành lập dưới nhiều hình thức sở hữu khác nhau, các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước tham gia vào quan hệ cho thuê tài chính tại Việt Nam.

1. Khái niệm và Hình thức Pháp lý của Công ty Cho thuê Tài chính

• Bản chất hoạt động: Cho thuê tài chính là hoạt động tín dụng trung và dài hạn. Bên cho thuê cam kết mua tài sản theo yêu cầu của bên thuê và nắm giữ quyền sở hữu đối với tài sản đó. Bên thuê được quyền sử dụng tài sản và thanh toán tiền thuê định kỳ. Khi kết thúc thời hạn, bên thuê có quyền lựa chọn mua lại hoặc tiếp tục thuê. Tổng số tiền thuê ít nhất phải tương đương với giá trị tài sản tại thời điểm ký hợp đồng.
• Hình thức tổ chức: Công ty cho thuê tài chính là tổ chức tín dụng phi ngân hàng, có tư cách pháp nhân Việt Nam, được thành lập dưới các hình thức: Công ty Nhà nước; Công ty cổ phần; Công ty trực thuộc của tổ chức tín dụng; Công ty liên doanh; Công ty 100% vốn nước ngoài.
• Thời hạn hoạt động: Tối đa là 50 năm. Trường hợp cần gia hạn phải được Ngân hàng Nhà nước chấp thuận, mỗi lần gia hạn không quá 50 năm.
• Chuyển nhượng vốn: Các bên trong công ty liên doanh được quyền chuyển nhượng phần vốn góp nhưng phải ưu tiên cho các bên còn lại trong liên doanh. Công ty 100% vốn nước ngoài được chuyển nhượng vốn nhưng phải ưu tiên cho các tổ chức Việt Nam.

2. Điều kiện và Thủ tục Cấp Giấy phép Thành lập

• Điều kiện cấp phép: Phải có nhu cầu hoạt động trên địa bàn; có đủ vốn pháp định theo quy định; thành viên sáng lập có uy tín và năng lực tài chính; người quản trị, điều hành có năng lực hành vi dân sự đầy đủ và trình độ chuyên môn phù hợp; có dự thảo điều lệ đúng pháp luật và phương án kinh doanh khả thi. Đối với bên nước ngoài, phải được cơ quan có thẩm quyền tại nước sở tại cho phép hoạt động tại Việt Nam.
• Hồ sơ xin cấp phép: Gồm đơn xin cấp phép, dự thảo điều lệ, phương án hoạt động 3 năm đầu, lý lịch và văn bằng của bộ máy quản lý, phương án góp vốn và danh sách cổ đông lớn, văn bản chấp thuận của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh nơi đặt trụ sở. Đối với công ty liên doanh hoặc 100% vốn nước ngoài, phải bổ sung thêm điều lệ, giấy phép hoạt động của tổ chức nước ngoài, báo cáo tài chính 3 năm gần nhất đã được kiểm toán và dự thảo hợp đồng liên doanh. Hồ sơ nước ngoài phải được hợp pháp hóa lãnh sự và dịch thuật công chứng.
• Lệ phí cấp phép: Bằng 0,1% mức vốn điều lệ đối với công ty trong nước cho mỗi lần cấp mới hoặc gia hạn. Đối với công ty liên doanh và 100% vốn nước ngoài, lệ phí thực hiện theo quy định riêng của Chính phủ.
• Điều kiện khai trương hoạt động: Phải có điều lệ được chuẩn y; đủ vốn pháp định (phần vốn góp bằng tiền phải phong tỏa tại Ngân hàng Nhà nước trước khi hoạt động tối thiểu 30 ngày); có trụ sở phù hợp; thực hiện đăng báo trung ương và địa phương. Công ty phải khai trương hoạt động trong vòng 12 tháng kể từ ngày được cấp giấy phép.

3. Hoạt động Nghiệp vụ của Công ty Cho thuê Tài chính

• Huy động vốn: Được nhận tiền gửi có kỳ hạn từ 1 năm trở lên; phát hành trái phiếu, chứng chỉ tiền gửi và giấy tờ có giá khác có kỳ hạn trên 1 năm (khi được Thống đốc Ngân hàng Nhà nước chấp thuận); vay vốn của các tổ chức tài chính, tín dụng trong và ngoài nước.
• Các hình thức cấp tín dụng: Thực hiện nghiệp vụ cho thuê tài chính; mua và cho thuê lại (bên cho thuê mua lại tài sản thuộc sở hữu của bên thuê rồi cho bên thuê thuê lại chính tài sản đó để tiếp tục sử dụng).
• Dịch vụ đi kèm: Tư vấn cho khách hàng về nghiệp vụ cho thuê tài chính; thực hiện dịch vụ ủy thác, quản lý tài sản và bảo lãnh liên quan đến hoạt động cho thuê tài chính.
• Quy định về nhập khẩu và đăng ký tài sản: Công ty được trực tiếp nhập khẩu tài sản cho thuê. Tài sản cho thuê phải được đăng ký tại Trung tâm đăng ký giao dịch có bảo đảm. Đối với phương tiện vận tải, tàu thuyền, bên cho thuê giữ bản chính giấy đăng ký, bên thuê sử dụng bản sao có chứng thực của Công chứng Nhà nước và xác nhận của bên cho thuê để lưu hành.
• Chính sách thuế ưu đãi: Thuế đối với tài sản do công ty mua hoặc nhập khẩu để cho thuê được áp dụng tương tự như trường hợp bên thuê trực tiếp mua hoặc nhập khẩu. Tài sản nhập khẩu bị thu hồi khi xuất khẩu không phải nộp thuế xuất khẩu. Bên thuê không phải nộp thuế trước bạ khi nhận chuyển nhượng quyền sở hữu tài sản khi kết thúc thời hạn thuê.

4. Quyền và Nghĩa vụ của Các Bên trong Hợp đồng

• Quyền của bên cho thuê: Yêu cầu bên thuê cung cấp báo cáo tài chính, tình hình sản xuất kinh doanh; kiểm tra việc quản lý, sử dụng tài sản; gắn ký hiệu sở hữu lên tài sản; chuyển nhượng quyền và nghĩa vụ hợp đồng cho công ty cho thuê tài chính khác (chỉ cần thông báo bằng văn bản); yêu cầu ký cược hoặc có người bảo lãnh; yêu cầu bồi thường thiệt hại khi bên thuê vi phạm.
• Nghĩa vụ của bên cho thuê: Ký hợp đồng mua tài sản với bên cung ứng theo thỏa thuận; đăng ký quyền sở hữu và mua bảo hiểm cho tài sản cho thuê; thực hiện đúng các cam kết hợp đồng.
• Quyền của bên thuê: Lựa chọn, thỏa thuận với nhà cung ứng về kỹ thuật, chủng loại, giá cả và bảo hành tài sản; trực tiếp nhận tài sản từ bên cung ứng; quyết định mua lại hoặc tiếp tục thuê khi hết hạn hợp đồng; yêu cầu bồi thường nếu bên cho thuê vi phạm hợp đồng.
• Nghĩa vụ của bên thuê: Cung cấp báo cáo tài chính định kỳ; sử dụng tài sản đúng mục đích, không chuyển quyền sử dụng cho bên thứ ba nếu không được đồng ý bằng văn bản; trả tiền thuê đúng hạn và thanh toán các chi phí liên quan (thuế, phí đăng ký, bảo hiểm); chịu mọi rủi ro mất mát, hư hỏng tài sản và hậu quả gây ra cho bên thứ ba; bảo dưỡng, sửa chữa tài sản; không dùng tài sản thuê để thế chấp, cầm cố.

5. Chấm dứt Hợp đồng Trước Hạn và Xử lý Tài sản

• Trường hợp chấm dứt trước hạn: Bên cho thuê có quyền chấm dứt trước hạn nếu bên thuê không trả tiền thuê, vi phạm hợp đồng, bị phá sản, giải thể, hoặc người bảo lãnh bị phá sản/giải thể mà không có người thay thế phù hợp. Bên thuê có quyền chấm dứt trước hạn nếu bên cho thuê không giao tài sản đúng hạn hoặc vi phạm hợp đồng. Hợp đồng cũng chấm dứt nếu tài sản bị mất, hỏng không thể phục hồi, hoặc bên thuê thanh toán toàn bộ tiền thuê trước hạn dưới sự đồng ý của bên cho thuê.
• Xử lý tài sản và tài chính khi chấm dứt trước hạn:
  • Nếu do lỗi của bên thuê: Bên thuê phải thanh toán ngay toàn bộ số tiền thuê còn lại. Nếu không thanh toán được, bên cho thuê có quyền thu hồi ngay lập tức tài sản cho thuê và yêu cầu bồi thường thiệt hại.
  • Bảo vệ quyền sở hữu: Quyền sở hữu tài sản của bên cho thuê không bị ảnh hưởng khi bên thuê phá sản, giải thể. Tài sản cho thuê không được coi là tài sản của bên thuê để xử lý nợ cho các chủ nợ khác.
  • Nếu do lỗi của bên cho thuê: Bên cho thuê phải bồi thường thiệt hại cho bên thuê.
  • Trường hợp tài sản bị mất, hỏng: Bên cho thuê hoàn trả lại tiền bảo hiểm cho bên thuê sau khi đã khấu trừ đủ số tiền thuê mà bên thuê phải trả.

6. Các Giới hạn An toàn Tài chính và Quản lý Nhà nước

• Hạn chế cho thuê: Không được cho thuê tài chính đối với các đối tượng bị cấm theo quy định của Luật Các tổ chức tín dụng. Không được cho thuê với điều kiện ưu đãi cho các đối tượng hạn chế; tổng dư nợ cho thuê đối với nhóm đối tượng hạn chế này không được vượt quá 5% vốn tự có của công ty.
• Giới hạn cho thuê đối với một khách hàng: Tổng mức cho thuê tài chính đối với một khách hàng không được vượt quá 30% vốn tự có của công ty cho thuê tài chính (trừ nguồn vốn ủy thác hoặc khách hàng là tổ chức tín dụng). Trường hợp vượt giới hạn, các công ty được phép thực hiện cho thuê hợp vốn theo quy định của Ngân hàng Nhà nước.
• Quản lý tài chính và tài sản cố định: Công ty không được mua, đầu tư vào tài sản cố định của chính mình vượt quá 50% vốn tự có. Phải thực hiện trích lập dự phòng rủi ro và hạch toán vào chi phí hoạt động theo hướng dẫn của Ngân hàng Nhà nước.
• Chế độ kế toán và kiểm toán: Năm tài chính bắt đầu từ ngày 01 tháng 01 và kết thúc vào ngày 31 tháng 12 dương lịch. Công ty phải thực hiện nghiêm túc chế độ kế toán, thống kê, kiểm toán và chịu sự thanh tra, giám sát của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.

Hiệu lực Thi hành

Nghị định 16/2001/NĐ-CP có hiệu lực thi hành sau 15 ngày kể từ ngày ký và thay thế hoàn toàn Nghị định số 64/CP ngày 09 tháng 10 năm 1995 của Chính phủ. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam chịu trách nhiệm chủ trì, phối hợp với các cơ quan liên quan hướng dẫn thi hành chi tiết Nghị định này.