Nghị định 38-CP được ban hành năm 1993 bởi Chính phủ quy định chi tiết về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và tổ chức bộ máy của Bộ Tư pháp, nhằm xác lập cơ chế quản lý nhà nước thống nhất và hiệu quả đối với công tác tư pháp trong giai đoạn mới.

Phạm vi áp dụng của Nghị định bao gồm toàn bộ các hoạt động quản lý nhà nước về tư pháp, xây dựng pháp luật, quản lý tòa án địa phương, thi hành án dân sự, hành chính tư pháp, bổ trợ tư pháp, đào tạo cán bộ pháp lý và hợp tác quốc tế. Đối tượng áp dụng trực tiếp là Bộ Tư pháp, các Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ, Ủy ban nhân dân các cấp, hệ thống Tòa án nhân dân địa phương, Tòa án quân sự quân khu và tương đương, Tòa án quân sự khu vực, cùng các tổ chức, cá nhân hoạt động trong lĩnh vực tư pháp.

Chức năng quản lý nhà nước của Bộ Tư pháp

Bộ Tư pháp thực hiện chức năng quản lý nhà nước thống nhất trong phạm vi cả nước đối với các lĩnh vực:

• Xây dựng và tham gia xây dựng pháp luật, thực hiện phổ biến và giáo dục pháp luật trong nhân dân.
• Quản lý về mặt tổ chức đối với Tòa án nhân dân địa phương, Tòa án quân sự quân khu và tương đương, Tòa án quân sự khu vực (gọi chung là Tòa án địa phương).
• Đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ pháp lý cho cả nước.
• Quản lý các công tác tư pháp khác theo sự phân công và giao phó của Chính phủ.

Nhiệm vụ và quyền hạn cụ thể của Bộ Tư pháp

Nghị định quy định chi tiết các nhiệm vụ và quyền hạn của Bộ Tư pháp trên nhiều lĩnh vực trọng yếu:

• Về xây dựng và tham gia xây dựng pháp luật: Tổng hợp chương trình xây dựng luật, pháp lệnh của các Bộ, ngành; phối hợp với Văn phòng Chính phủ dự thảo chương trình xây dựng luật, pháp lệnh dài hạn và hàng năm trình Chính phủ. Trực tiếp soạn thảo và trình Chính phủ các dự án luật, pháp lệnh về dân sự và các văn bản hướng dẫn thi hành. Thẩm định, cho ý kiến về mặt pháp lý đối với các dự án luật, pháp lệnh do các Bộ, ngành khác chủ trì soạn thảo trước khi trình Chính phủ. Chủ trì hệ thống hóa văn bản pháp luật trong phạm vi chức năng và kiến nghị sửa đổi, bổ sung hoặc hủy bỏ các văn bản trái Hiến pháp, pháp luật.
• Về quản lý Tòa án nhân dân địa phương: Bảo đảm cơ cấu tổ chức, cơ sở vật chất, kinh phí và phương tiện hoạt động; thống nhất quản lý ngân sách của Tòa án địa phương. Phối hợp với các cơ quan liên quan trình Chính phủ quyết định tổng biên chế và trực tiếp quyết định biên chế cụ thể cho từng Tòa án địa phương. Xây dựng, hướng dẫn và kiểm tra việc thực hiện chế độ, chính sách đối với Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân và cán bộ Tòa án. Phối hợp trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định danh sách Hội đồng tuyển chọn Thẩm phán cấp tỉnh; trình Chủ tịch nước bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức các chức danh Chánh án, Phó Chánh án Tòa án địa phương và Tòa án quân sự; đề nghị bổ nhiệm, cách chức Thẩm phán để Hội đồng tuyển chọn xem xét. Thực hiện công tác khen thưởng, kỷ luật đối với tập thể và cá nhân thuộc Tòa án địa phương.
• Về tổ chức, thi hành án dân sự: Trình ban hành hoặc ban hành theo thẩm quyền các văn bản hướng dẫn, chế độ chính sách về thi hành án dân sự. Xây dựng bộ máy tổ chức, đào tạo chuyên môn nghiệp vụ và bảo đảm các điều kiện cơ sở vật chất, kinh phí cho đội ngũ thi hành án dân sự.
• Về công tác hành chính tư pháp và bổ trợ tư pháp: Quản lý nhà nước đối với các hoạt động luật sư, công chứng, giám định tư pháp, hộ tịch, quốc tịch, lý lịch tư pháp và thống kê tư pháp. Thống nhất quản lý các loại biểu mẫu, sổ sách chuyên ngành và trình Chính phủ ban hành quy chế tổ chức, hoạt động của các tổ chức bổ trợ tư pháp.
• Về công tác hòa giải ở cơ sở: Ban hành hướng dẫn về nghiệp vụ hòa giải các tranh chấp trong nhân dân; trực tiếp chỉ đạo, hướng dẫn, kiểm tra và tổng kết hoạt động của các tổ hòa giải tại địa phương.
• Về đào tạo, nghiên cứu khoa học và phổ biến pháp luật: Trình và tổ chức thực hiện chương trình phổ biến, giáo dục pháp luật dài hạn, hàng năm; phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo xây dựng chương trình giảng dạy pháp luật trong trường học. Quy hoạch, kế hoạch hóa công tác đào tạo cán bộ pháp lý bậc đại học, sau đại học; quản lý bồi dưỡng nâng cao trình độ cho cán bộ ngành Tòa án, tư pháp, pháp chế, luật sư, công chứng, hộ tịch. Tổ chức nghiên cứu khoa học pháp lý và phát triển hệ thống thông tin pháp lý.
• Về hợp tác quốc tế: Xây dựng và trình Chính phủ phê duyệt các chương trình, dự án hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tư pháp; quản lý, chỉ đạo thực hiện các dự án này. Trình Chính phủ quyết định việc ký kết, gia nhập các điều ước quốc tế và tham gia các tổ chức quốc tế chuyên ngành.
• Về thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo: Tiến hành thanh tra việc chấp hành chính sách, pháp luật của các cơ quan, tổ chức, cá nhân thuộc phạm vi quản lý của Bộ; giải quyết khiếu nại, tố cáo của công dân theo thẩm quyền pháp luật quy định.

Cơ cấu tổ chức bộ máy của Bộ Tư pháp

Bộ máy của Bộ Tư pháp được thiết lập chặt chẽ, phân định rõ giữa cơ quan quản lý nhà nước và đơn vị sự nghiệp:

• Các cơ quan giúp Bộ trưởng thực hiện chức năng quản lý nhà nước bao gồm 12 đơn vị: Văn phòng Bộ; Vụ Kế hoạch - tài chính; Vụ quản lý Toà án địa phương; Cục thi hành án dân sự; Vụ Quản lý luật sư, tư vấn pháp luật; Vụ quản lý công chứng, giám định tư pháp, hộ tịch, quốc tịch, lý lịch tư pháp; Vụ Pháp luật hình sự, hành chính; Vụ Pháp luật dân sự, kinh tế; Vụ Hợp tác quốc tế; Vụ Phổ biến, giáo dục pháp luật; Vụ Tổ chức cán bộ và đào tạo; Thanh tra Bộ.
• Các tổ chức sự nghiệp trực thuộc Bộ bao gồm 4 đơn vị: Viện Nghiên cứu khoa học pháp lý; Trường Đại học Luật (và Phân hiệu Đại học Luật tại Thành phố Hồ Chí Minh); Báo Pháp luật; Tạp chí Dân chủ và pháp luật.

Bộ trưởng Bộ Tư pháp có thẩm quyền quy định cụ thể về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, tổ chức và biên chế của từng đơn vị trực thuộc nêu trên.

Hệ thống tổ chức tư pháp ở địa phương

Hệ thống cơ quan tư pháp địa phương được tổ chức tương ứng theo các cấp hành chính:

• Cấp tỉnh và tương đương thiết lập Sở Tư pháp.
• Cấp huyện và tương đương thiết lập Phòng Tư pháp.
• Cấp xã và tương đương thiết lập Ban Tư pháp.

Các cơ quan tư pháp địa phương hoạt động theo cơ chế song trùng trực thuộc: vừa là cơ quan chuyên môn của Ủy ban nhân dân cùng cấp, vừa chịu sự chỉ đạo, quản lý về chuyên môn nghiệp vụ của cơ quan tư pháp cấp trên trực tiếp. Bộ trưởng Bộ Tư pháp phối hợp với Trưởng ban Ban Tổ chức - Cán bộ Chính phủ để quy định cụ thể về nhiệm vụ, quyền hạn và bộ máy của các tổ chức tư pháp địa phương này.

Hiệu lực thi hành

Nghị định 38-CP có hiệu lực thi hành kể từ ngày ban hành (ngày 04 tháng 06 năm 1993) và thay thế hoàn toàn Nghị định số 143-HĐBT ngày 22 tháng 11 năm 1981 của Hội đồng Bộ trưởng. Bộ trưởng Bộ Tư pháp, các Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ và Chủ tịch Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chịu trách nhiệm thi hành nghiêm túc Nghị định này.