Pháp lệnh về quyền và nghĩa vụ của các tổ chức trong nước được Nhà nước giao đất, cho thuê đất năm 1994 được ban hành bởi Ủy ban Thường vụ Quốc hội khóa IX, do Chủ tịch Quốc hội Nông Đức Mạnh ký. Văn bản này thiết lập hành lang pháp lý quan trọng nhằm xác định rõ quyền hạn, trách nhiệm và nghĩa vụ tài chính của các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp trong nước khi được Nhà nước giao đất hoặc cho thuê đất để phục vụ các mục đích công cộng, quốc phòng, an ninh, sự nghiệp và sản xuất kinh doanh.

Phạm vi và đối tượng áp dụng của Pháp lệnh

Pháp lệnh phân định rõ hai nhóm đối tượng chính được Nhà nước trao quyền sử dụng đất bao gồm:

• Tổ chức được Nhà nước giao đất: Bao gồm các cơ quan Nhà nước, tổ chức chính trị, xã hội, đơn vị vũ trang nhân dân sử dụng đất để xây dựng trụ sở làm việc hoặc phục vụ mục đích quốc phòng, an ninh; các cơ quan, tổ chức sử dụng đất để xây dựng công trình sự nghiệp thuộc các ngành kinh tế, văn hóa, xã hội, khoa học, kỹ thuật, ngoại giao; các doanh nghiệp sử dụng đất vào mục đích công cộng (xây dựng đường giao thông, cầu, cống, trường học, bệnh viện, chợ, công viên, quảng trường, sân bay, bến cảng...); và các doanh nghiệp Nhà nước, doanh nghiệp của tổ chức chính trị, xã hội, doanh nghiệp quốc phòng, an ninh, công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn, tổ chức kinh tế tập thể sử dụng đất cho sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản, làm muối.
• Tổ chức kinh tế được Nhà nước cho thuê đất: Gồm các doanh nghiệp Nhà nước, doanh nghiệp của các tổ chức chính trị, xã hội, doanh nghiệp quốc phòng, an ninh, công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn, tổ chức kinh tế tập thể sử dụng đất vào mục đích sản xuất kinh doanh khác ngoài nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản và làm muối.

Căn cứ xác định quyền và nghĩa vụ của tổ chức sử dụng đất

Quyền và nghĩa vụ của các tổ chức trong nước được Nhà nước giao đất hoặc cho thuê đất được xác định dựa trên các căn cứ pháp lý sau:

• Mục đích sử dụng đất cụ thể được Nhà nước phê duyệt.
• Thời hạn được Nhà nước giao đất hoặc cho thuê đất.
• Nghĩa vụ tài chính: Việc tổ chức phải trả tiền hay không phải trả tiền sử dụng đất khi được giao đất, cũng như phương thức thanh toán tiền sử dụng đất hoặc tiền thuê đất.

Quy định đối với tổ chức được Nhà nước giao đất

Pháp lệnh quy định chi tiết quyền hạn và nghĩa vụ của từng nhóm tổ chức được giao đất tùy theo mục đích sử dụng:

• Đối với cơ quan Nhà nước, tổ chức chính trị, xã hội, đơn vị vũ trang và tổ chức sự nghiệp, công cộng: Có quyền sử dụng đất đúng mục đích và thời hạn được giao. Tuyệt đối không có quyền chuyển đổi, chuyển nhượng, cho thuê hoặc thế chấp quyền sử dụng đất dưới bất kỳ hình thức nào.
• Đối với tổ chức kinh tế sử dụng đất nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản, làm muối:
  • Được quyền góp vốn bằng giá trị quyền sử dụng đất để liên doanh với các tổ chức, cá nhân trong nước và nước ngoài nhằm tiếp tục sản xuất, mở rộng công nghiệp chế biến và dịch vụ theo quy định của Chính phủ.
  • Được thế chấp giá trị quyền sử dụng đất gắn liền với tài sản thuộc sở hữu của mình đã xây dựng trên đất đó tại Ngân hàng Việt Nam để vay vốn sản xuất, kinh doanh.
  • Không có quyền chuyển đổi, chuyển nhượng hoặc cho thuê quyền sử dụng đất.
  • Doanh nghiệp Nhà nước được giao đất nông - lâm - ngư nghiệp phải thực hiện biện pháp giao khoán đất đến hộ gia đình nhằm tối ưu hóa hiệu quả sử dụng đất. Trường hợp được phép chuyển một phần diện tích đất được giao hoặc đất làm muối sang mục đích sản xuất kinh doanh khác thì phải chuyển sang hình thức thuê đất đối với diện tích đó.
• Đối với tổ chức kinh tế tập thể sử dụng đất phi nông nghiệp: Có quyền thế chấp giá trị quyền sử dụng đất gắn liền với tài sản tự xây dựng trên đất tại Ngân hàng Việt Nam để vay vốn phát triển sản xuất theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa; không được chuyển đổi, chuyển nhượng, cho thuê quyền sử dụng đất đó.
• Nghĩa vụ chung của tổ chức được giao đất:
  • Sử dụng đất đúng mục đích, đúng quy hoạch và tuân thủ nghiêm chỉnh pháp luật đất đai trong thời hạn được giao.
  • Thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ tài chính liên quan đến việc sử dụng đất theo quy định.
  • Tuân thủ các quy định pháp luật về bảo vệ môi trường, không gây tổn hại đến lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất xung quanh.
  • Thực hiện đền bù cho người có đất bị thu hồi để giao cho mình theo quy định.
  • Trả lại phần đất không sử dụng hoặc sử dụng không đúng mục đích cho Nhà nước.
  • Giao lại đất ngay khi cơ quan Nhà nước có thẩm quyền ra quyết định thu hồi.
  • Trường hợp chuyển nhượng công trình xây dựng bằng nguồn vốn không có nguồn gốc từ ngân sách Nhà nước trên đất phi nông nghiệp, tổ chức phải nộp tiền chuyển quyền sử dụng đất vào ngân sách Nhà nước khi chuyển nhượng công trình gắn liền với đất.

Quy định đối với tổ chức kinh tế được Nhà nước cho thuê đất

Các tổ chức kinh tế thuê đất để sản xuất kinh doanh có các quyền và nghĩa vụ cụ thể sau:

• Quyền hạn của tổ chức thuê đất:
  • Được thế chấp giá trị quyền sử dụng đất gắn liền với tài sản thuộc sở hữu của mình đã xây dựng trên đất thuê tại Ngân hàng Việt Nam để vay vốn sản xuất trong thời hạn thuê đất.
  • Doanh nghiệp Nhà nước, doanh nghiệp của tổ chức chính trị, xã hội, quốc phòng, an ninh được quyền góp vốn bằng giá trị quyền sử dụng đất thuê để liên doanh với tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước.
  • Tổ chức thuê đất để đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng tại các khu chế xuất, khu công nghiệp có quyền cho các chủ đầu tư khác thuê lại đất sau khi đã hoàn thành xây dựng xong kết cấu hạ tầng.
• Nghĩa vụ của tổ chức thuê đất:
  • Thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính về thuê đất theo quy định của pháp luật.
  • Sử dụng đất đúng mục đích, đúng quy hoạch và thời hạn thuê đất.
  • Tuân thủ pháp luật bảo vệ môi trường, không làm ảnh hưởng xấu đến các chủ sử dụng đất lân cận.
  • Trả lại đất khi cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định thu hồi.

Trách nhiệm cá nhân và điều khoản áp dụng mở rộng

• Trách nhiệm của người đứng đầu: Người đứng đầu tổ chức sử dụng đất chịu trách nhiệm trực tiếp trước pháp luật trong việc thực hiện các quyền và nghĩa vụ của tổ chức mình theo quy định của pháp luật đất đai và Pháp lệnh này.
• Áp dụng đối với doanh nghiệp tư nhân: Các quy định áp dụng cho công ty trách nhiệm hữu hạn và công ty cổ phần trong Pháp lệnh này cũng được áp dụng tương tự đối với các doanh nghiệp tư nhân đã đăng ký theo Luật Doanh nghiệp tư nhân khi được Nhà nước giao đất hoặc cho thuê đất.

Hiệu lực thi hành

Pháp lệnh về quyền và nghĩa vụ của các tổ chức trong nước được Nhà nước giao đất, cho thuê đất năm 1994 chính thức có hiệu lực thi hành từ ngày 1 tháng 1 năm 1995. Tất cả các quy định trước đây trái với Pháp lệnh này đều bị bãi bỏ. Chính phủ chịu trách nhiệm ban hành các văn bản quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành Pháp lệnh này.